tác dụng phân biệt tử cung lúc bình thờng, lúc có
chửa hay bệnh lý. Sừng tử cung bình thờng dài 20-40
cm, đờng kính từ 2 cm trở lên. Tử cung có thành dày,
đàn hồi và có nhiều mạch máu. Đây là nơi làm tổ của
phôi và sau đó phôi phát triển thành thai. Khi phối
giống, nếu đa ống tinh quản đi quá thân tử cung sẽ
vào đến sừng tử cung, có thể gây chảy máu hoặc thủng
và gây viêm nhiễm niêm mạc sừng tử cung.
- ống dẫn trứng
Tiếp theo mỗi sừng tử cung là ỗng dẫn trứng. ống
dẫn trứng là ống rất nhỏ và ngoằn ngoèo dài 20-30
cm, đờng kính 1-2 mm. Phần tiếp giáp với buồng
trứng phình to ra nh cái phễu (loa kèn) ôm gần sát
buồng trứng. Phễu này hứng trứng rụng vào ống dẫn
trứng. Nếu gặp tinh trùng ở 1/3 phía trên ống dẫn
trứng (gần buồng trứng) thì trứng sẽ đợc thụ tinh,
hình thành hợp tử và phôi, sau đó di chuyển về làm tổ
ở sừng tử cung.
- Buồng trứng
Buồng trứng bò có hình bầu dục, nằm trong
xoang chậu, gần mút sừng tử cung, cạnh trớc xơng
ngồi, dài từ 1,5-3 cm, rộng 1,0-2,0 cm, dày 1,0-1,5
cm, khối lợng 10-20 g. Khối lợng và kích thớc
buồng trứng thay đổi phụ thuộc vào giống, tuổi, tầm
vóc, điều kiện chăm sóc nuôi dỡng, mùa vụ và trạng
44
thái sinh lý con vật. Khối lợng và kích thớc đạt cao
nhất ở giai đoạn động dục. Buồng trứng có thể dễ dàng
sờ thấy dọc theo phía bên cạnh sừng tử cung.
Buồng trứng có 2 chức năng: là nơi sản sinh ra
trứng (ngoại tiết) và tiết ra các hóc-môn tham gia điều
khiển chu kỳ sinh sản của bò cái (nội tiết).
2. Sự thành thục về tính
Thành thục sinh dục là thời điểm con vật bắt đầu
có các biểu hiện hoạt động sinh dục, có hiện tợng động
dục và rụng trứng. Tuổi xuất hiện tính dục ở bò tơ phụ
thuộc vào nhiều yếu tố. Các yếu tố quan trọng nhất
ảnh hởng đến tuổi thành thục về tính gồm có giống,
nuôi dỡng, chăm sóc, khí hậu, mùa vụ
Động dục lần đầu xuất hiện ở những con bò tơ
hớng sữa thờng sớm hơn so với những con thuộc
các giống hớng thịt. Bò sữa ôn đới có tuổi xuất hiện
động dục lần đầu tiên vào khoảng 10 tháng tuổi (4-18
tháng), sớm hơn so với các giống bò nhiệt đới (18-24
tháng tuổi).
Bò đợc nuôi dỡng tốt thờng cho động dục
sớm hơn so với những con đợc nuôi dỡng kém.
Sự hiện diện của những con bò cái trởng thành
khác và của bò đực trong đàn làm cho bò tơ xuất hiện
thành thục sinh dục sớm hơn.
45
Trong thực tế sự thành thục tính dục ở bò xuất
hiện sớm hơn rất nhiều so với thành thục về thể vóc.
Do vậy ngời ta không cho bò phối giống lúc mới
động dục lần đầu mà chỉ cho phối giống khi bò cái tơ
đã đạt đợc 2/3 khối lợng lúc trởng thành.
2. Chu kỳ động dục ở bò cái
Khi bò cái đã thành thục sinh dục các buồng
trứng có hoạt động chức năng và con vật có biểu hiện
động dục theo chu kỳ. Chu kỳ này bao gồm các sự
kiện để chuẩn bị cho việc giao phối, thụ tinh và mang
thai. Nếu sự mang thai không xảy ra, chu kỳ lại đợc
lặp đi lặp lại. Một chu kỳ sinh dục nh vậy đợc tính
từ lần động dục này dến lần động dục tiếp theo.
Thời gian của một chu kỳ động dục ở bò trung
bình là 21 ngày, dao động trong khoảng 18-24 ngày.
Có thể chia chu kỳ động dục của bò thành 4 giai đoạn:
tiền động dục, động dục, hậu động dục và giai đoạn
yên tĩnh (hình 3-2).
46
Yên tĩnh
Tiền động dục
Đ
ộ
n
g
d
ụ
c
H
ậ
u đ
ộ
n
g
d
ụ
c
R
ụ
n
g
trứn
g
Hình 3-2: Các giai đoạn của chu kỳ động dục ở bò
a. Tiền động dục
Đây là giai đoạn diễn ra ngay trớc khi động dục.
Trong giai đoạn này đờng sinh dục tăng sinh, xung
huyết. Các tuyến sinh dục phụ tăng tiết dịch nhờn
trong suốt, khó đứt. Âm môn hơi bóng mọng. Cổ tử
cung hé mở. Bỏ ăn, hay kêu rống và đái rắt. Có nhiều
bò đực theo trên bãi chăn, nhng cha chịu đực.
b. Động dục (chịu đực)
Đây là một thời kỳ ngắn biểu hiện hiện tợng
"chịu đực" của bò cái. Thời gian chịu đực dao động
trong khoảng 6-30 giờ, bò tơ trung bình 12 giờ, bò cái
sinh sản 18 giờ. Lúc này niêm dịch chảy ra nhiều,
càng về cuối càng trắng đục nh hồ nếp, độ keo dính
tăng. Âm môn màu hồng đỏ, càng về cuối càng thẩm.
Cổ tử cung mở rộng, hồng đỏ. Chịu đực cao độ.
47
c. Hậu động dục
Tính từ lúc con vật thôi chịu đực đến khi cơ quan
sinh dục trở lại trạng thái bình thờng (khoảng 5
ngày). Con cái thờ ơ với con đực và không cho giao
phối. Niêm dịch trở thành bã đậu. Sau khi thôi chịu
đực 10-12 giờ thì rụng trứng. Khoảng 70% số lần rụng
trứng vào ban đêm. Có khoảng 50% bò cái và 90% bò
tơ bị chảy máu trong giai đoạn này.
d. Giai đoạn yên tĩnh
Đây là giai đoạn yên tĩnh giữa các chu kỳ động
dục đợc đặc trng bởi sự tồn tại của thể vàng trên
buồng trứng. Nếu không có chửa thì thể vàng sẽ thành
thục khoảng 8 ngày sau khi rụng trứng và tiếp tục hoạt
động trong vòng 8-9 ngày nữa và sau đó thoái hoá.
Lúc đó một giai đoạn tiền động dục của một chu kỳ
mới lại bắt đầu.
Nếu trứng đợc thụ tinh thì giai đoạn này đợc
thay thế bằng thời kỳ mang thai (thể vàng tồn tại và
tiết progesteron), đẻ và một thời kỳ không có hoạt
động chu kỳ sau khi đẻ trớc khi bò cái trở lại có hoạt
động chu kỳ tiếp.
48
ii. Phát hiện động dục và xác định
thời gian phối thích hợp
1. Các phơng pháp phát hiện động dục
Bò cái có chu kỳ động dục bình quân là 21 ngày.
Tuy nhiên, động dục ở bò chỉ xảy ra trong khoảng 6-
36 giờ, phổ biến là 18-24 giờ, nhng thời gian phối có
khả năng có chửa chỉ kéo dài 10-12 giờ. Do vậy việc
phát hiện động dục là vô cùng cần thiết.
Để phát hiện động dục ngời ta thờng áp dụng
một số phơng pháp sau:
a. Quan sát trực tiếp
Thờng xuyên theo dõi bò cái, cần theo dõi ít nhất
3 lần trong ngày:
- Trớc khi vắt sữa buổi sáng.
- Trớc khi vắt sữa buổi chiều.
- Trớc khi đi ngủ.
Nếu biết đợc ngày động dục lần trớc thì sau 18
ngày bắt đầu chú ý đặc biệt để phát hiện bò động dục.
Nếu có điều kiện, thả bò ra bãi chăn hoặc một khoảng
trống để quan sát các dấu hiệu động dục. Độ dài mỗi
lần quan sát phụ thuộc vào số lợng gia súc trong đàn
(thông thờng từ 15 đến 30 phút).
49
Có thể quan sát thấy các dấu hiệu động dục sau
đây:
- Âm hộ sng và ẩm ớt, niêm mạc đờng sinh
dục xung huyết và không dính.
- Từ cổ tử cung chảy ra dịch trong suốt và dẻo.
Có thể thấy dịch 1-2 ngày trớc khi động dục thực sự.
- Lông ở phần mông xù lên.
Các biến đổi về hành vi của bò
cái có thể thấy là:
- Bồn chồn, mẫn cảm, hay chú ý
đến sự xuất hiện của ngời hay của gia
súc khác.
- Kêu rống, đặc biệt là vào ban
đêm.
- Nếu quan sát vào ban đêm thấy
gia súc ở t thế đứng trong khi những
con khác nằm.
- Nhảy lên con khác nhng cha
chịu đực.
- Đứng yên khi có con khác nhảy
lên (chịu đực).
- Liếm và húc đầu lên những con
khác.
50
- Hít và ngửi cơ quan sinh dục con khác.
- Thờng bỏ ăn và sản lợng sữa có thể giảm.
Hình 3-3: Các hành vi động dục
Dấu hiệu chắc chắn bò cái đang động dục là
phản xạ đứng yên khi có con khác nhảy lên. Có thể
có trờng hợp những gia súc đang chửa cũng thể hiện
dấu hiệu động dục, tuy nhiên khi bị những con khác
nhẩy lên thì chúng không có phản xạ đứng yên
(khoảng 5% bò sữa đang chửa có biểu hiện động dục
với những hành vi nh nêu trên, nhng không xảy ra
rụng trứng).
b. Dùng bò đực thí tình
Dùng một bò đực đã đợc thắt ống dẫn tinh hoặc
mổ bắt chéo dơng vật sang bên (nên nó không làm
cho bò cái thụ thai) để phát hiện đợc con cái động
dục. Phơng pháp này tốt, tin cậy và cho hiệu quả cao.
51
Tuy nhiên, chỉ nên áp dụng trong chăn nuôi trang trại,
vì tốn kém do phải nuôi con bò đực thí tình.
Có thể dùng đực thí tình với chén sơn đánh dấu.
Bò đực thí tình đợc buộc một cái chén thủng đáy
đựng chất màu và sẽ bôi màu lên mông những bò cái
động dục mà nó đã nhảy. Tỉ lệ bò thí tình dùng trong
đàn bò cái cũng bằng với tỉ lệ bò đực đợc sử dụng
(4%).
c. Dùng các dụng cụ hỗ trợ phát hiện động dục
Trong điều kiện chăn nuôi quy mô lớn, đặc biệt
là bò đợc chăn thả tự do thì những dụng cụ sau đây
sẽ giúp dễ nhận biết bò động dục:
Chỉ thị màu: Đây là chất keo dính trên xốp
nhuộm màu gắn lên mông bò cái và có thể đổi màu
khi bò cái động dục đợc con khác nhảy nhiều lần.
Sơn đuôi: Bôi một lớp sơn ở cuống đuôi bò cái.
Lớp sơn này sẽ bị xoá khi bò cái động dục đợc những
con khác nhảy lên.
2. Xác định thời điểm phối giống thích hợp
Theo lý thuyết thời điểm phối giống tốt nhất là
vào cuối giai đoạn chịu đực (nếu nhảy trực tiếp), tức là
vào lúc niêm dịch trắng đục, chịu đực cao độ; nếu
52
TTNT thì nên tiến hành vào đầu giai đoạn hậu động
dục. Tuy nhiên, trong thực tế rất khó xác định thời
gian bắt đầu và kết thúc động dục.
Phơng pháp áp dụng đơn giản nhất trong thực tế
để xác định thời điểm phối tinh là sử dụng quy luật
sáng - chiều: sáng phát hiện động dục thì chiều cho
phối lần 1 và sáng hôm sau cho phối lần 2: chiều phát
hiện động hớn thì sáng hôm sau phối lần 1 và chiều
hôm sau phối lại lần 2.
Khoảng 2/3 số bò bắt đầu động dục vào ban đêm
nên sẽ nhìn thấy động dục vào buổi sáng sớm.
Chú ý: ngời chăn nuôi cần yêu cầu cán bộ dẫn
tinh kiểm tra bò cẩn thận trớc khi phối giống. Không
những phải xem lại lần dẫn tinh trớc (hỏi chủ hoặc
xem qua sổ sách ghi chép về TTNT) và những biểu
hiện đặc trng của động dục, mà phải kiểm tra chính
xác để quyết định con bò sẽ đợc dẫn tinh hay không,
bởi lẽ:
+ Nếu dẫn tinh những bò cái không động dục sẽ
dễ dàng gây viêm nhiễm tử cung (viêm tử cung, bọc
mủ tử cung ).
+ Nếu bò cái có mắc bệnh đờng sinh dục, đặc
biệt là bệnh viêm tử cung thì việc dẫn tinh hầu nh
không có kết quả.
53
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét