Nền kinh tế nhật bản

còn nhỏ hơn Mỹ, song sự chênh lệch đã thu hẹp lại còn 3/1.Nhân tố hàng đầu
trong tăng trởng kinh tế của NB thời kì này là sự phát triển nhanh chóng các
ngành công nghiệp chế tạo. Chỉ số sản xuất công nghiệp (1934 1936:= 100)
tăng từ 160 năm 1955 lên 1345 năm 1970. Sự giảm bớt sức lao động trong nông
nghiệp và lâm nghiệp cũng rất đáng chú ý: Nó giảm từ 16 triệu năm 1955
xuống 8,4 triệu năm 1970 và phần của nó trong tổng lực lợng lao động giảm từ
38,3% xuống 17,4% trong cùng thời kì.
Năm tài chính Theo giá hiện hành (%)
Theo giá bất biến của
năm 1965
1951 38,8% 13,0%
1952 16,3 13,0
1953 18,1 7,9
1954 4,0 2,3
1955 13,3 11,4
1956 12,3 6,8
1957 13,0 8,3
1958 4,8 5,7
1959 15,5 11,7
1960 19,1 13,3
1961 22,5 14,4
1962 9,1 5,7
1963 18,1 12,8
1964 15,9 10,8
1965 10,6 5,4
1966 17,2 11,8
1967 17,9 13,4
5
1968 17,8 13,6
1969 18,0 12,4
1970 16,3 9,3
1971 10,7 5,7
1972 17,6 12,0
(Nguồn: Cục kế hoạch kinh tế).
Bảng 2: Chỉ số sản xuất công nghiệp của các ngành chính (1965=100)
Ngành 1955 1960 1965 1970
Dệt 42,2 68,2 100 154,0
Giấy và bột giấy 34,1 63,9 100 175,9
Hoá chất 25,2 51,0 100 204,0
Dầu lửa và sp than 18,7 47,2 100 216,7
Gốm 32,0 62,5 100 175,8
Sắt và thép 24,6 56,3 100 230,9
Kim loại màu 25,9 61,6 100 211,4
Máy móc 14,6 51,2 100 291,6
Tổng cộng (CN chế tạo) 26,0 56,9 100 218,5
Nguồn: Bộ công nghiệp và mậu dịch quốc tế.
Trong các ngành công nghiệp khu vực II, sự phát triển của các ngành
công nghiệp nặng và hoá chất (máy móc, kim khí và hoá chất) là nổi bật nhất
nh ta đã thấy ở bảng 2. Sự phát triển của công nghiệp cơ khí là đáng chú ý vì chỉ
số của nó (1965=100) tăng 14,6 năm 1955 lên 291,6 năm 1970, hơn 20 lần
trong 15 năm. Tuy vậy chỉ số của ngành công nghiệp dệt chỉ gia tăng tơng đối
nhỏ: từ 42,2 năm 1955 lên 154,0 năm 1970.
6
Kết quả của sự phát triển nói trên là phần của các ngành công nghiệp
nặng và hóa chất trong tổng sản lợng của công nghiệp chế tạo đạt tới 57% năm
1970, cao hơn phần tơng ứng ở Tây Đức hoặc ở Mỹ.
Quá trình tăng trởng này không phải là sự phát triển nhẹ nhàng, không
gấp khúc. Trong thời gian này, nền kinh tế NB đã trải qua những thăng trầm khá
rõ rệt, chia ra thành những chu kì dài khoảng hơn 3 năm đôi khi 2 năm hoặc 5
năm. Những sự lên xuống này diễn biến một cách có hệ thống và phần lớn theo
một lề lối nhất định. Tính từ năm 1951 đến năm 1973 có tất cả 7 thời kì phồn
thịnh và 8 lần suy thoái. Những lần suy thoái chu kì này chỉ biểu hiện ở tốc độ
tăng trởng chậm lại chứ không phải là giảm sút tuyệt đối. Những nhà kinh tế
phân tích theo quan điểm chu kì công nghiệp của Các Mác cho rằng chu kì tái
sản xuất t bản ngắn lại rất tiêu biểu ở NB gắn chặt với sự rút ngắn chu kì đổi
mới kỹ thuật nhờ tiến bộ khoa học sau chiến tranh. Còn một số nhà kinh tế NB
gọi đây là chu kì hàng hoá tồn kho. Lí do tái diễn chu kì hàng tồn kho gắn với
những thiếu hụt trong các cán cân thanh toán quốc tế. Thời kì phồn thịnh: Sản
xuất mở rộng, tiêu dùng sản xuất và cá nhân đều tăng đã làm tăng nhập khẩu,
do vậy cán cân thanh toán bị thiếu hụt. Khi xuất hiện sự tăng hàng tồn kho và
giảm dự trữ ngoại tệ, Chính Phủ thực hiện chính sách thắt chặt tài chính tiền tệ.
Khi điều kiện tài chính bị xiết chặt thì đầu t giảm, tiêu dùng trong nớc cũng
giảm theo. Tất nhiên, hàng tồn kho giảm do giảm đầu t, cán cân thanh toán
quốc tế trở lại thuận lợi do giảm nhập khẩu và khi đó Chính Phủ lại nới lỏng
chính sách tài chính, tiền tệ, chu kì hàng tồn kho mới lại bắt đầu. Việc thắt chặt
tiền tệ đợc áp dụng vào đỉnh điểm của các thời kì phồn thịnh năm 1951, 1954,
1957 1958, 1961 1962, 1964, 1967, 1969 1970 và 1973 1975. Từ
thời kì khan hiếm tiền kéo dài trong 2 năm liền 1973 1975, tổng số các thời
kì khan hiếm tiền chỉ khoảng 12 tháng. Chính sách hạn chế tiền tệ của Nhật tỏ
ra tác dụng nhanh với hiệu quả cao.
7
Chơng II
Những nguyên nhân dẫn đến sự phát triển thần kì của
nền kinh tế Nhật Bản năm 1952 - 1973.
I/ Những di sản từ trớc chiến tranh:
Hơn 4 triệu ngời thất nghiệp do ngừng các loại sản xuất quân sự, 7,6 triệu
binh sĩ giải ngũ, 1,5 triệu ngời từ thuộc địa hồi hơng, nâng tổng số ngời không
có việc làm lên 13,1 triệu ngời. 25% công trình xây dựng bị phá huỷ , 34% máy
móc bị phá hủy Rất nhiều hậu quả của chiến tranh dẫn đến những thách thức to
lớn đối với Nhất Bản, nhng không chỉ khôi phục đợc hậu quả chiến tranh mà
Nhật Bản còn làm đợc hơn thế.Một khi nhân lực của họ đợc khôi phục, và đợc
Mỹ giúp đỡ. Khi nhập khẩu đợc bông, dầu mỏ, than đá, nhờ có sự giúp đỡ của
Mỹ, những nhà máy ở NB vừa thoát khỏi các cuộc oanh tạc lập tức có thể bắt
tay vào sản xuất ngay đợc. Các công nhân NB làm việc cật lực để phục hồi lại
đất nớc, phục hồi lại nhà máy từ đống tro tàn của chiến tranh.
Một thời gian sau chiến tranh NB đã bắt đầu tích luỹ đợc một số vốn và
lần lợt xây dựng các nhà máy có công nghệ tối tân. Những nhà máy cũ bị tàn
phá trong chiến tranh có tác dụng buộc NB phải trang bị lại những thiết bị tối
tân nhất. Khi các ngành sản xuất của Mỹ tụt hậu so với Nhật Bản thì có ngời đã
nói đùa rằng, nớc Mỹ muốn khôi phục lai khả năng cạnh tranh với NB phải làm
lại một cuộc chiến tranh với Nhật Bản và trong cuộc chiến tranh này Mỹ cần
phải thua. Trong một thời kỳ mà cuộc cách mạng kỹ thuật diễn ra hết sức nhanh
chóng, điều quan trọng là phải đào tạo đợc những con ngời thành thạo kỹ thuật
mới và phải có vốn để du nhập những kỹ thuật đó. Nếu thiết bị quá cũ sẽ là trở
ngại cho sự phát triển.
II/Cải cách kinh tế:
.Trong quá trình cải cách,việc chế định 3 luật:Luật cải cách ruộng
đất,luật giải tán các tài phiệt và luật lao động là quan trọng nhất: GHQ (bộ t
8
lệnh quân đồng minh sau chiến tranh chiếm đóng Nhật Bản General Head-
quarters) đã đa ra rất nhiều quy định buộc chính phủ NB phải tiến hành cải cách
triệt để mà không có cách nào trốn tránh.
1-Cải cách ruộng đất:
Nội dung cơ bản của cuộc cải cách ruộng đất là chuyển quyền sở hữu
ruộng đất phát canh cho những tá điền đã từng trồng trọt trên mảnh đất đó, nhà
nớc mua tất cả ruộng đất phát canh củ các địa chủ vắng mặt và, trong trờng hợp
các địa chủ còn sống ở nông thôn thì mua lại một số ruộng vợt một chô. Sau đó
phát lại cho các tá điền khác,việc chuyển quyền sở hữu ruộng đất cho những
nông dân trực tiếp canh tác đã kích thích mạnh tính tích cực sản xuất của nông
dân. Họ đã tiến hành cải tạo ruộng đất, kết hợp với việc áp dụng những kỹ thuật
canh tác mới để nâng cao năng suất nông nghiệp, thu nhập nông dân tăng lên đã
góp phần mở rộng đáng kể thị trờng trong nớc.
2-Giải tán các tập đoàn tài phiệt (Zaibat su)
ở Mỹ, phần lớn ngời ta coi tài phiệt là thủ phạm làm cho NB lao vào
cuộc chiến tranh đế quốc theo chỉ thị của GHQ, chính phủ NB đã tiến hành giải
tán các tập đoàn tài phiệt vào tháng 10 năm 1945.Ngoài 4 tập đoàn tài phiệt lớn
nh Mitsui,Mitsu bisi, Suni tomo,Yasuda bị giải tán có 2500 ngời trong hội
đồng quản trị có 1600 xí nghiệp có quan hệ với giới tài phiệt đã buộc phải rời
khỏi chức vụ của mình. Các cổ phần thuộc quyền sở hữu của các công ti tài
phiệt và các gia đình tài phiệt đã bị xử lí dới hình thức đem ra bán ở thị trờng cổ
phần. Vì thế đã loại trừ đợc sự chi phối của các cá nhân và của chủ cổ phần.
Công ty bị chia nhỏ thành những công ty nhỏ với những ngời lãnh đạo trẻ
tuổi (đợc gọi là giới lãnh đaọ cấp 3 ). Nhiều ngời lo ngại rằng liệu toàn ngời
lãnh đạo cấp 3 nh thế có thể gánh vác nổi nền kinh tế NB hay không nhng ngợc
lại lớp trẻ đã phát huy tốt tinh thần của các nhà kinh tế. do đó nền kinh tế NB đã
lấy lại đợc sức sống của nó.
9
Việc giải thể các tập đoàn tài phiệt đợc tiến hành theo luật thủ tiêu tình
trạng tập trung cao độ kinh tế. một mặt có thể nghĩ đó là ý đồ của Mỹ dùng
pháp luật để làm yếu nền kinh tế NB, nhng mặt khác cũng có thể khẳng định đ-
ợc rằng :Nó đã làm tăng sức cạnh tranh, giúp cho nền kinh tế NB tăng trởng
mạnh
3-Chế định ba luật về lao động :
Chính sách quan trọng của Mỹ là khuyến khích hoạt động công đoàn. Đó
là bảo đảm ngăn chặn sự hồi sinh của chủ nghĩa quân phiệt và hành vi xâm lợc
và đợc coi là biện pháp đề cao tự do và nâng cao đời sống vật chất của nhân dân
NB
Luật công đoàn đợc đề ra vào tháng 12-1945 và bắt đầu đợc thực hiện
vào đầu tháng 3 năm 1946 luật công đoàn quy định công nhân có quyền đoàn
kết, quyền thơng lợng tập thể, quyền bãi công.Luật điều chỉnh quan hệ lao động
đợc đề ra vào tháng 7 1947. Luật tiêu chuẩn lao động đợc đề ra vào tháng 4
1947. Vì vậy lực lợng công đoàn phát triển nhanh chóng.
Phong trào công đoàn thời kì đầu sau chiến tranh mang tính chiến đấu rất
rõ rệt. Bởi vì lúc đó bối cảnh về mặt t tởng. Công nhân có nguy có bị t bản tớc
đoạt các quyền lợi của mình. Một nguyên nhân nữa là đời sống của công nhân
trong thời kì đó vô cùng khổ cực nếu không đấu tranh đòi tăng lơng thì không
sao sống nổi. Vì thế mà phong trào công đoàn đã dơng cao nhiều mục tiêu để
tập hợp công nhân đấu tranh nh: truy cứu trách nhiệm chiến tranh, phản đối
cuộc giãn thợ, bảo vệ đời sốngvề quyền của công nhân, thì ngoài quyền bãi
công ra công nhân đòi quyền tham gia dới hình thức quản lí. Những cuộc bãi
công, đấu tranh lớn của công nhân sau chiến tranh có thể kể đến: cuộc bãi công
của công nhân viên báo Yomiuri năm 1945, cuộc bãi công của nhà máy đóng
tàu Tsurumi thuộc tập đoàn sắt thép Nihon Kokan.
10
Các tổ chức công đòan đã tiến hành các cuộc bãi công kéo dài đe doạ đến
quản lí sản xuất nh manh nha đòi phải có sự giám sát của dân trong kinh tế, đe
doạ sự tồn tại của xí nghiệp. Sau đó qua nhiều cuộc đấu tranh khác nữa đó là sự
biến dạng khá nhiều; hoạt động của công đoàn trở nên thực dụng hơn, chuyển
sang các nội dung chủ yếu là về kinh tế ôn hoà hơn và trở thành một cơ sở quan
trọng giúp cho nền kinh tế NB đạt đợc tốc độ tăng trởng cao. Những diễn biến
nh vậy là điều không thể tởng tợng đợc vào thời điểm ngay sau chiến tranh.
III/ Những nhà kinh doanh xí nghiệp tích cực:
Một trong những nguyên nhân quan trọng giúp cho nền kinh tế NB tăng
trởng mạnh sau chiến tranh là các nhà kinh doanh xí nghiệp đã tỏ rõ năng lực
kinh doanh rất tích cực của mình.
Nhng không bao lâu các nhà kinh doanh cũng đã nhận thức đợc vị
trí của mình. Tháng 4 năm 1946 Hội đồng hữu kinh tế (Katai Doyukai tổ
chức các nhà kinh doanh ND) đã đợc thành lập với quyết tâm của những nhà
kinh doanh trẻ dới 50 tuổi nh ông Kanichi Mroi, otsukaphê phán những nhà
kinh doanh lỗi thời không chịu tuân thủ nguyên tắc dân chủ hoá sau chiến tranh
và phong trào công nhân quá khích tuyên bố xác lập vị trí riêng của tổ chức
mình, phân chia gianh giới giữa t bản và kinh doanh, nhằm thực hiện chủ nghĩa
t bản xét lại trong đó dựa vào sự thoả hiệp giữa chủ và thợ.
Những ngời kinh doanh xí nghiệp ở NB sau chiến tranh có thể phân thành
ba loại :
+/ Loại 1: Những nhà kinh doanh trẻ đợc đề bạt với t cách là ngời thay
thế các nhà lãnh đạo các xí nghiệp hàng đầu đã bị buộc phải rời khỏi chức vụ
theo luật giải tán các tập đoàn tài phiệt. Tiêu biểu là các ông Chikara Kurata
(hãng chế tạo Hitachi), Kikuo Ssoyama(hãng Toyo Rayon).
+/ Loại 2:Những nhà kinh doanh lập nghiệp sau chiến tranh, tức là trớc
chiến tranh chỉ là các xí nghiệp trung tiểu, sau chiến tranh phát triển nhảy vọt.
11
Tiêu biểu là Konosuke Mastu(công ty điện Mastu Shita), Sazo Idemitsu
(Idemitsu Hunsan).
+/ Loại 3: các nhà doanh nghiệp nổi lên sâu chiến tranh. Đại diện là
Ohibuka, A Kio morita (Sony), Shoi chiro honda(hãng nghiên cứu kỹ thuật
Honda).
IV/ Lực lợng lao động u tú:
Nhật Bản có một lợi thế lớn là có một nguồn lao động dồi dào. Sau chiến
tranh một lực lợng lớn ngời rút ra từ các thuộc địa của NB về giải ngũ ra từ quân
đội. Nguồn cung cấp lao động lúc đó là quá thừa và họ sẵn sàng làm việc với
đồng lơng rẻ mạt. Nói theo thuật ngữ kinh tế học của Mác thì lao động tạo ra
giá trị thặng d và có khả năng tích luỹ t bản. Dù đồng lơng thấp đến mức nào,
nhng vì chất lợng lao động tồi, năng suất lao động thấp thì cũng không phát
sinh giá trị thặng d. Nhng phần lớn lao động ở NB có trình độ giáo dục cao và
đợc đào tạo về kỹ năng lao động. ảnh hởng của chủ nghĩa Mac đã phát triển rất
nhanh chóng nhng chủ yếu ở trong một bộ phận trí thức và công nhân ở các
thành phố, còn phần lớn công nhân vẫn còn tiếp tục theo quan niệm có từ trớc
chiến tranh là trung thành vơí các xí nghiệp
Từ năm 1947 đến năm 1949 là những năm sau chiến tranh, số trẻ sơ sinh
tăng vọt. Trong 3 năm đó, tỷ lệ sinh rất cao đạt 3,4% năm. Ngời ta lo rằng cứ đà
đó thì sẽ đẫn đến tình trạng quá thừa lao động và làm trầm trọng thêm vấn đề
thất nghiệp. Tuy vậy lớp trẻ sinh ra trong thời kỳ này đạt đến tuổi lao động đúng
vào thời kỳ kinh tế NB tăng trởng với tốc độ cao, nhu cầu lao động tăng mạnh.
Sau chiến tranh, tỷ lệ thanh thiếu niên đi học ngày càng cao, trình độ học
vấn cao đã đáp ứng đợc yêu cầu của công cuộc cách mạng kỹ thuật.
V/ Sự hợp tác chủ thợ:
12
Có thể nói rằng công nhân trong thời kỳ này của các công ty sản xuất đều
có một quyết tâm, và ý chí làm việc rất cao.
Có ý kiến cho rằng, nguyên nhân của nó là ở đặc tính xã hội nh một cơ sở
mà trong đó ngời NB dễ dàng hoà mình vào với cuộc sống tập thể. Nhng cũng
có ngời lại cho rằng đó là do đạo đức phong kiến còn rơi rớt lại. Cũng có ý kiến
cho rằng đó là do đặc tính có tính chất chế độ ở NB nh chế độ công đoàn riêng
trong từng xí nghiệp, chế độ tuyển dụng suốt đời. Vì trong một chế độ nh vậy,
sự thành công của xí nghiệp dễ gắn liền trực tiếp với lợi ích của công nhân.
Nhng lại có ngời cho rằng ý thức tập thể và chế độ nh vậy ở nớc nào mà
trả có chứ đâu phải đặc tính riêng của NB. Nhng một điểm mà hầu nh các nhà
kinh tế nớc ngoài đến thăm NB đều ngạc nhiên nh nhau là các nhân viên công
nhân đều tích cực đề suất sáng kiến để nâng cao năng suất lao động. Có lẽ đó là
sự kết hợp của những lí do nêu trên và sự nhất trí giữa ngời lao động và lãnh đạo
xí nghiệp (chủ và thợ). Sự nhất trí nh vậy là hiếm có trên thế giới. Các nhà kinh
doanh luôn cố gắng để duy trì những đặc điểm nói trên. Có ý kiến cho rằng, tới
đây tình hình thay đổi và lực lợng lao động sẽ tăng lên, chế độ tuyển dụng lao
động suốt đời sẽ tan rã và sự nhất trí giữa chủ và thợ cũng sẽ mai một đi. Nhng
theo tôi thì nếu nói trong tơng lai xa xôi thì có thể khác nhng trớc mắt đặc điểm
đó không thay đổi. Bởi vì nó đã ăn sâu vào quan hệ xã hội, là lợi ích của cả hai
phía.
VI/ Lãnh đạo tài ba.
+/ Sự hớng dẫn hành chính: Việc chế định pháp luật đợc tiến hành dới sự
lãnh đạo của các quan chức, cả các thông t và chỉ thị của bộ. Phạm vi để họ đợc
tự do quyết định khá rộng rãi. Trên cơ sở quyền hạn giám sát nói chung, các
quan chức có thể tham gia ý kiến đến cả những vấn đề không thuộc quyền hạn
về mặt pháp lệnh. Ví dụ trong thời kì kinh tề NB tăng trởng với tốc độ cao vào
những năm 60, sự cạnh tranh trong đầu t thiết bị có nguy cơ đi quá xa, không ít
13
những trờng hợp chính phủ quy định cả đến kim ngạch đầu t và thứ tự xí nghiệp
nào đầu t thiết bị trớc.
Lí do để có khả năng đó chính là sự tin tởng vào kiến thức và năng lực
của các quan chức, ở sự trong sáng và sự công bằng và tập quán các xí nghiệp t
nhân phục tùng sự lãnh đạo của các cơ quan chính phủ.
+/ Hoạch định kế hoạch: Ngoài việc họ phải lập kế hoạch tổng hợp nh kế hoạch
tăng thu nhập và kế hoạch phát triển kinh tế xã hội, các quan chức ở các bộ còn
phải lập kế hoạch dài hạn trong lĩnh vực do bộ mình quản. Trong quá trình
hoạch định này thờng lập ra cơ quan t vấn tập hợp các chuyên gia lẫn các xí
nghiệp t nhân và qua đó là cách để tập hợp kiến thức và đạt tới sự thoả thuận.
Trong hầu hết các trờng hợp, lãnh đạo kế hoạch là quan chức.
+/ Hình thành mục tiêu phải đạt tới trong tơng lai: Bớc vào thập kỉ 70, quyền
kiểm soát của các cơ quan bộ thu hẹp lại, do đó các quan chức đã phát huy năng
lực lãnh đạo thông qua việc hoạch định mục tiêu đối với kế hoạch phát triển
kinh tế và ngành trong tơng lai. Về điểm này, cơ quan có sự chuyển biến rõ rệt
nhất là Bộ công nghiệp và mậu dịch quốc tế. Những kế hoạch có tính định hớng
này sớm chỉ ra cho nền kinh tế NB, phải chuyển biến theo hớng phát triển kinh
tế có sử dụng nhiều chất xám, đồng thời tác động ít nhiều đến cách t duy của
từng ngành.
VII/ Đổi mới kỹ thuật:
Nguồn gốc của cuộc cách mạng kỹ thuật thì lại từ nớc Mỹ. Các kỹ thuật
tiên tiến nhanh chóng đợc đa vào NB. Những mặt hàng mới lần đầu tiên xuất
hiện ở thị trờng NB nh nilon, sợi Polieste, penicilin, nguyên tử năng, bán dẫn,
vô tuyến truyền hình, máy tính có những mặt hàng xa cũng đã sản xuất, nhng
nay nhờ có kỹ thuật mới mà phơng pháp sản xuất thay đổi hẳn. NB đã du nhập
phơng thức sản xuất sắt thép liên hoàn, lò quay, phơng pháp phan giải dầu mỏ,
phơng thức đóng tầu theo khối lớn, phơng thức sản xuất xe hơi hàng loạt.
14

Xem chi tiết: Nền kinh tế nhật bản