297451

4
những đặc điểm ngôn ngữ của báo chí. Nguyễn Đức Dân từ lâu đã quan tâm
đến ngôn ngữ báo chí và có nhiều bài nghiên cứu về vấn đề này. Trong bài
viết “Dấu ngoặc kép trong những đề báo” đăng trên báo Kiến thức ngày nay,
số 218, 1996, tác giả chú ý đến vai trò quan trọng của dấu ngoặc kép trong
những đề báo. Trong một số bài nghiên cứu khác, tác giả xét hàm ý của TĐ
báo chí ở phương diện ngữ dụng, chú ý về mặt sử dụng những TĐ báo chí có
dẫn những lời trong bài hát và tục ngữ, thành ngữ (“Ý tại ngôn ngoại, những
thông tin chìm trong ngôn ngữ báo chí”, Tạp chí Ngôn ngữ, số 2, 2004, “Vận
dụng tục ngữ, thành ngữ và danh ngôn trên báo chí”, Tạp chí Ngôn ngữ, số
10, 2004).
Trong tác phẩm “Ngôn ngữ báo chí. Những vấn đề cơ bản”(Nxb
Giáo dục, 2007), Nguyễn Đức Dân hệ thống hoá và đề cập đến những vấn đề
cơ bản nhất của ngôn ngữ báo chí. Tác giả đi sâu vào tìm
hiểu đặc điểm và
khả năng hoạt động của tiếng Việt trong báo chí, giúp ích cho những người
làm báo phát triển kỹ năng sử dụng tiếng Việt một cách hiệu quả nhất trong
lĩnh vực chuyên môn của mình.
Nghiên cứu TĐVB báo chí không thể không đề cập đến ngôn ngữ báo
chí vì TĐ, dù là bộ phận hữu cơ hay độc lập với nội dung văn bản (NDVB)

vẫn phải tuân theo những quy tắc của ngôn ngữ. Đặt TĐ có ý nghĩa rất quan
trọng, quyết định số phận bài báo, cho nên công việc này do những biên tập
viên kinh nghiệm, có nhiệm vụ đặt TĐ sao cho lôi cuốn, thu hút độc giả. Nói
cách khác, TĐ có thể nâng tầm hay hạ thấp giá trị bài báo. Và TĐ hay dở
cũng liên quan đến việc độc giả có quyết định đọc hay không đọc bài báo.
Tuy nhiên, cho đến nay, nghiên cứu về TĐVB báo chí vẫn còn khá ít
ỏi vì
lĩnh vực này còn mới mẻ. Có thể kể đến Cao Xuân Hạo 2006 (“Tiếng Việt- Sơ
thảo ngữ pháp chức năng”, Nxb Khoa học xã hội, tr.388) tuy đề cập đến vấn
đề một cách gián tiếp nhưng có một nhận định đáng lưu ý “Xét về chức năng
thông báo, tiêu đề là một thứ chủ đề mà phần thuyết là cả bài văn, bài báo

5
kia”. Bùi Khắc Việt 1978 đã khảo sát TĐVB trong bài “Phong cách ngôn ngữ
trong tên các bài báo của Chủ tịch Hồ Chí Minh”. Hồ Lê 1982 phân tích
nguyên nhân hấp dẫn trên cứ liệu TĐVB các bài báo của Hồ Chí Minh qua
bài viết “Nhờ đâu những tiêu đề bài viết có sức hấp dẫn” (Ngôn ngữ S.P, số 1
năm 1982). Nguyễn Thị Tuyết Ngân 1992 lại chú ý đến mặt sử dụng TĐVB ở
việc ngắt dòng không đúng chỗ trong việc trình bày mĩ thuật của TĐ trên
trang báo (“Cách ngắt dòng trong việc trình bày đầu đề ở các văn bản”, Ngôn
ngữ và đời sống, 1982). Hoàng Anh t
rong tác phẩm “Một số vấn đề về sử
dụng ngôn từ trên báo chí” (Nxb Lao Động, 2003) xuất phát từ một góc nhìn
tổng thể về các phương diện ý nghĩa- chức năng, đã thử phân loại TĐ báo chí
thành một số kiểu cơ bản.
Rải rác trên các tạp chí chuyên ngành có các bài nghiên cứu về TĐ
báo chí, nhưng chỉ dừng lại ở mức nghiên cứu một vài khía cạnh nào đó và

phần lớn đều có sự so sánh với TĐ báo chí nước ngoài như báo tiếng Anh,
Nga. Có thể kể đến bài viết “Một số nhận xét về đặc điểm ngôn ngữ của các
đầu đề trong báo chí tiếng Anh hiện đại” (Tạp chí Ngôn ngữ, số 9+10, 2001)

của Nguyễn Thị Thanh Hương, khảo sát khá khái quát và toàn diện về đặc
điểm ngôn ngữ của các đầu đề trong báo chí tiếng Anh hiện đại. Mặc dù tác
giả khảo sát TĐ báo tiếng Anh, nhưng những vấn đề tác giả đưa ra phần nào
chỉ dẫn cho việc vận dụng vào tiếng Việt. Cũng tác giả này trong bài viết
“Trích dẫn trong báo tiếng Anh”, (Tạp chí Ngôn ngữ, số 14, 2002) đã đề cập
đến một loại TĐ trích dẫn trong báo tiếng Anh. Cùng hướng nghiên cứu về
TĐ trích dẫn, Trần Thanh Nguyên có bài “Về kiểu tiêu đề mô phỏng trên các
văn bản báo chí” (Tạp chí Ngôn ngữ và đời sống, số 10,

2003) đã nêu vấn đề
này một cách chi tiết và sâu rộng hơn, giúp làm phong phú thêm diện mạo của
TĐVB báo chí. Nguyễn Thị Vân Đông “Đôi điều nên biết về tiêu đề báo chí
tiếng Anh và tiếng Việt”, (Tạp chí Ngôn ngữ và đời sống, số 11, 2003) tập

6
trung chủ yếu vào một số nét về đặc điểm của TĐ và một số kinh nghiệm viết
TĐ báo của báo chí phương Tây với các dẫn chứng trong báo tiếng Anh và
tiếng Việt. Cũng tác giả này, năm 2005 có bài viết “Tiêu đề báo tiếng Anh và
tiếng Việt dạng ngữ cố định” ( Tạp chí Ngôn ngữ và đời sống, số 1+2, 2005)
cho rằng việc sử dụng ngữ cố định để đặt TĐ cho các bài báo được các nhà
báo khai thác triệt để nhằm thực hiện một cách có
hiệu quả những yêu cầu về
chức năng và đặc điểm của báo chí. Trong một bài báo “Từ trái nghĩa trong
các tiêu đề trên báo chí Nga” (Tạp chí Ngôn ngữ, số 1, 2007), Vũ Thị Chín
nhận định việc sử dụng từ trái nghĩa là một trong những thủ pháp yêu thích và
được sử dụng rộng rãi trong các TĐ trên báo chí Nga. Trong một bài nghiên
cứu gần đây “Đặc điểm ngôn ngữ báo chí nhìn từ hoạt động báo chí
ở thành
phố Hồ Chí Minh” (Tạp chí Ngôn ngữ và đời sống, số 12, 2008), Trịnh Sâm
đã nêu đặc điểm ngôn ngữ báo chí nhìn từ hoạt động báo chí ở thành phố Hồ
Chí Minh. Điểm mới trong bài nghiên cứu này là tác giả khái quát một số mô
hình VB báo chí dựa vào mô hình kim tự tháp giúp nhận diện thông tin hạt
nhân và thông tin vệ tinh được phân bố trong VB báo chí. Lê Đình 2009 trong
một bài viết góp ý về cách đặt TĐ một số bài báo đã nhấn mạnh mối quan hệ
giữa TĐ với nội dung bài báo là “mối quan hệ giữa phần tóm
lược, phần tổng
thể với phần miêu tả và thuyết minh về nó” (“Mèo Trạng Quỳnh ăn rau”
không phải là “Mèo ăn rau” (góp ý với cách đặt tiêu đề một số bài báo)”,
Tạp chí Ngôn ngữ và đời sống, số 1+2, 2009). Tác giả phê phán sự lẫn lộn
giữa các kiểu định danh xuất hiện khá nhiều trong các TĐ báo, từ đó góp ý về
cách đặt TĐ phản ánh đúng hiện thực khách quan trong phần nội dung bài
báo, tránh làm
cho độc giả nhận thức lệch lạc về xã hội.
Nghiên cứu về TĐ báo chí đã ít, nghiên cứu riêng về thể loại tin tức
càng hiếm hoi hơn. Trịnh Sâm trong một công trình nghiên cứu TĐVB tiếng
Việt “Tiêu đề văn bản tiếng Việt” (Nxb Giáo dục, 2000)

đã đáp ứng một cách

7
đầy đủ và toàn diện về lĩnh vực TĐVB, trong đó tác giả đã khảo sát khá
phong phú các TĐ của nhiều thể loại thuộc phong cách báo chí. Tuy nhiên, ở
thể loại tin tức, tác giả chỉ dừng lại ở việc khái quát đặc điểm chung của
TĐVB tin tức. Nguyễn Thị Việt Thanh “Về một số hiện tượng ngôn ngữ đặc
trưng của văn bản tin tiếng Việt” đăng trong Ngôn ngữ số 11 năm
2001 có đề
cập đến TĐVB tin. Tuy nhiên ở bài viết của mình, tác giả chỉ xét đầu đề (cách
gọi của tác giả-LV) với tư cách là một bộ phận hữu cơ của VB có quan hệ
nhất định với bộ phận nội dung chính.
Nghiên cứu TĐVB nói chung và TĐVB thể loại tin tức nói riêng có
thể từ nhiều góc độ khác nhau. Trong luận văn này, hướng tiếp cận của chúng
tôi chủ yếu ở phương diện ngôn ngữ học.
Tuy nhiên, để có thể nêu một cách
hệ thống, bài bản về đặc điểm của TĐVB trong thể loại tin tức, chúng tôi sẽ
tiếp cận linh hoạt nhiều phương diện có quan hệ giao nhau với ngôn ngữ học
như phương diện xã hội học và kí hiệu học.
4. Phương pháp nghiên cứu và sưu tầm tư liệu
4.1. Phương pháp nghiên cứu
Luận văn vận dụng một cách linh hoạt nhiều phương pháp khác nhau.
* Phương pháp phân tích ngữ dụng, chú ý đến đặc trưng ngữ cảnh.
* Phương pháp ngữ nghĩa- cú pháp:
là phương pháp đặc trưng để
nghiên cứu cấu trúc - chức năng của các quan hệ.
* Phương pháp mô hình hoá: sử dụng phương pháp này dưới dạng các
bảng biểu, sơ đồ nhằm trình bày nội dung một cách giản lược và tiết kiệm.
* Phương pháp thống kê, phân loại: thống kê số lượng TĐVB, phân
loại ngữ liệu theo chủ điểm
nghiên cứu. Trong việc khảo sát TĐVB tin tức,
phân loại theo tin tức điển hình và tin tức không điển hình.
Các học giả như Lakoff G. 1986, Brown C.H. 1990, Tversky B. 1990
đều định nghĩa điển dạng như là “thí dụ đạt nhất của một phạm trù”, “thí dụ

8
nổi bật”, “trường hợp rõ nhất trong các thành viên phạm trù”, “đại diện tiêu
biểu nhất của các vật được bao hàm trong một lớp”, “thành viên trung tâm và
điển hình” [65].
Trong cách gọi khái niệm điển hình, luận văn cũng dựa trên cách hiểu
điển hình là đại diện tiêu biểu nhất của các vật được bao hàm trong một lớp,
là thành viên trung tâm, rõ nhất trong các thành viên phạm trù.
+ Trong nhận thức của chúng tôi, tin tức điển hình là những tin tức đề
cập đến những nội dung t
hời sự chính trị quan trọng có tầm ảnh hưởng lớn
trong và ngoài nước.
+ Tin tức không điển hình là những tin không mang tính thời sự chính
trị quan trọng, mà chỉ đề cập đến một lĩnh vực nào đó như tin về an ninh trật
tự, văn hoá- văn nghệ, thể thao, đời sống xã hội trong và ngoài nước.
Từ khái niệm tin tức điển hình, tin tức không điển hì
nh, trong luận
văn này, chúng tôi phân loại các đề tài của bản tin thời sự-chính trị, ngoại
giao, khoa học-kĩ thuật, kinh tế quân sự trong và ngoài nước xếp vào VB tin
điển hình; bản tin an ninh- trật tự, văn hoá- văn nghệ, thể thao, đời sống xã
hội trong và ngoài nước xếp vào VB tin không điển hình.
4.2. Sưu tầm tư liệu
Số lượng TĐVB thu thập bao quát được loại tin tức điển hình và tin
tức không điển hình. Trong đó có quan tâm
đến các loại báo tiêu biểu, được
phát hành nhiều nhất ở thủ đô Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh.
Luận văn thu thập số lượng lớn các TĐ ở một thời điểm nhất định,
qua so sánh đối chiếu sẽ làm lộ rõ đặc điểm của TĐVB thể loại tin tức trong
phong cách thông tấn báo chí. Người viết cố gắng thu thập TĐVB thuộc nhiều
loại báo khác nhau trong khả năng có thể.
Cách ghi nguồn gốc dữ liệu: ghi TĐVB, tên báo (viết tắt) và thời gian
xuất bản.

9
5. Đóng góp của luận văn
Bản thân người viết luận văn nhận thấy đây là một đề tài rất thú vị và
hữu ích. Đề tài có ý nghĩa sâu sắc cả về mặt lý luận và thực tiễn.
5.1. Về mặt lý luận, luận văn góp phần nhận diện và làm rõ thêm
những đặc điểm của TĐVB tin tức không những về mặt ngôn ngữ mà còn về
mặt kí hiệu và các thủ pháp trình bày TĐVB.
5.2. Về mặt thực tiễn, đáp ứng nhu cầu thực tiễn trong việc xây dựng
TĐVB tin tức, hữu ích cho những người làm công tác báo chí trong việc ứng
dụng những đặc điểm của TĐVB tin tức vào nghiệp vụ của m
ình.
6. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, phần nội dung của luận văn
được cấu trúc thành hai chương:

Chương một: Đặc điểm ngôn ngữ báo chí và TĐVB báo chí.
Chương hai: Đặc điểm của TĐVB tin tức.














10
Chương 1
ĐẶC ÐIỂM NGÔN NGỮ BÁO CHÍ VÀ TIÊU ÐỀ
VĂN BẢN BÁO CHÍ


1.1. Đặc điểm chung của báo chí
Báo chí ra đời do nhu cầu thông tin giao tiếp, giải trí và nhận thức
của con người. Báo chí luôn là một công cụ hoạt động quan trọng của con
người và các giai cấp trong cuộc đấu tranh vì sự tiến bộ và văn minh của nhân
loại. Tìm hiểu về đặc điểm báo chí sẽ giúp chúng ta nhận diện rõ các cơ chế
hoạt động của báo chí, qua đó khái quát được đặc điểm ngôn ngữ báo chí.
1.1.1. Báo chí - loại hình hoạt động thông tin chính trị-xã hội
Báo chí là một hoạt động đặc thù của xã hội, phản ánh văn hoá,
chính trị của mỗi xã hội hay mỗi quốc gia.
Trong hoạt động báo chí, thông tin là công cụ chủ yếu để nhà báo
thực hiện mục đích của m
ình. Thông tin trong báo chí vừa có tính xã hội cao
vừa có tính tư tưởng và khuynh hướng rõ rệt. Báo chí là một hoạt động thông
tin đại chúng rộng rãi và năng động nhất đã tạo ra cách tiếp cận đặc th
ù để
phản ánh hiện thực. Hiện thực được tái hiện trên báo chí phải phản ánh được
một cách trung thực đời sống xã hội, xây dựng thế giới quan khoa học, tâm tư
tình cảm của con người. Báo chí phải mang tính chiến đấu cao vì đó là tiếng
nói của một tổ chức, một cơ quan, một đảng phái có nhiệm vụ tuyên truyền và
tác động đến công chúng theo một mục tiêu nào đó.
1.1.2. Báo chí là phương tiện thông tin đại chúng, thực hiện chức
năng cơ bản là thông tin và tác động
Với tính chất là những phương tiện truyền thông đại chúng hoạt động
trên quy m
ô toàn xã hội, báo chí là kênh chủ yếu cung cấp kiến thức thông tin

11
về thế giới xung quanh rộng lớn cho mọi người, là bộ phận không thể thiếu
trong đời sống xã hội.
Báo chí tác động đến độc giả trên nhiều lĩnh vực nhận thức, giáo dục,
thẩm mĩ. Chức năng tác động còn có tác dụng định hướng và hướng dẫn dư
luận.
Tin bài là bộ phận tiêu biểu trong phong cách báo chí. Tin tức mà
báo chí cung cấp phải mang tính thời sự, khách quan và hấp dẫn.
Thời sự là những gì
xảy ra hàng ngày (tin tức cập nhật), hàng buổi
(báo buổi sáng, báo buổi chiều, ), hàng giờ (báo điện tử). Sự kiện được thông
tin nhanh, kịp thời (thông tin tức thời càng tốt) được gọi là thời sự. Trong thời
đại đầy ắp thông tin, các sự kiện được đưa tin phải có tính thời sự khẩn trương
(là những vấn đề đang được xã hội quan tâm) mới tạo được thông tin mới mẻ,
thu hút người đọc.
Tính hấp dẫn không chỉ ở sự mới lạ mà còn bởi mức độ li
ên quan
đến lợi ích, nhu cầu, sở thích của công chúng.
Dựa trên các nguyên tắc sau để xác lập những thông tin quan trọng
(thông tin theo các vòng tròn đồng tâm), trong đó lấy mỗi cá nhân là tâm
điểm:
+ Nguyên tắc quan hệ: TÔI – GIA ĐÌNH – HỌ HÀNG – BÈ BẠN –
NGƯỜI LẠ.
+ Nguyên tắc khoảng cách: TÔI – HÀNG XÓM – LÀNG XÃ –
HUYỆN – TỈNH – TRONG NƯỚC – NGOÀI NƯỚC.
Ngoài ra, tầm quan trọng còn bao gồm tính hiếu kỳ, kích cỡ sự việc,
sự vụ, tính thời gian, nhu cầu của mỗi cá nhân, mỗi thành phần xã hội.

12
1.1.3. Báo chí luôn bám sát sự kiện, phản ánh chính xác sự kiện,
lấy hiện thực khách quan làm đối tượng phản ánh
Chức năng phản ánh đòi hỏi báo chí phải chính xác, trung thực và
hấp dẫn. Tính chất khách quan trong việc thông tin sự kiện, sao cho chính các
sự kiện được thông tin một cách tự nhiên, không cố ý và không hàm chứa ý
kiến chủ quan của một cá nhân hay tập thể nào đó.
Tính chính xác trong thông tin báo chí là bám sát các sự kiện có thực
và phản ánh một cách nguyên dạng, không méo mó.
1.1.4. Báo chí sử dụng ngôn ngữ làm
phương tiện chủ yếu để
chuyển tải thông tin
Ngôn ngữ báo chí phải mang tính chất chuẩn mực, thể hiện trong
cách dùng từ, đặt câu, cách tổ chức VB, văn phong phù hợp với khả năng tiếp
nhận và khả năng giải mã của người thụ ngôn.
Trong báo chí có những nguyên tắc về cách trình bày, cách tổ chức
mà thông qua đó thể hiện được tính khách quan của sự kiện. Cách trình bày
như dùng những câu trích có đóng ngoặc kép (từ lời khách ngôn), sắp xếp cấu
trúc bài viết hoặc cách thức dàn trang giúp độc giả phân biệt lời bình của
người viết với những sự kiện tự thân nó lên tiếng.
Cách tổ chức thường thấy là đưa những sự kiện, những con số được
cung cấp chính thức từ cơ quan chức năng có thẩm quyền, từ

các nguồn tin
hợp pháp của chính quyền, thường là các quan chức chính phủ cấp cao và một
số tương đối nhỏ các chuyên gia đáng tin cậy. Từ các nguồn tin này, thông tin
báo chí được chọn lọc và diễn đạt ngắn gọn theo các đặc trưng của ngôn ngữ
báo chí.
Tính định lượng trong các VB báo chí thể hiện ở chỗ chặt chẽ về số
lượng câu, chữ trong một giới hạn diện tích nhất định. Số trang báo có hạn m
à

13
thông tin sự kiện thì phong phú, cho nên định lượng về mặt ngôn từ sẽ giúp tờ
báo cung cấp được nhiều thông tin đến độc giả.
1.1.5. Tính tương tác giữa báo chí và công chúng
Càng ngày báo chí càng tỏ rõ vai trò quan trọng của mình trong đời
sống xã hội. Từ đó, báo chí thu hút sự quan tâm của nhiều giới độc giả. Thông
qua những vấn đề được đăng tải trên báo, những vấn đề mà công chúng và dư
luận quan tâm, báo chí tác động đến nhận thức của độc giả, định hướng dư
luận. Báo chí mở ra nhiều vấn đề kích thích, mời gọi độc giả quan tâm
, hưởng
ứng, có thể tham gia các diễn đàn, các bài phản ánh, các chuyên mục bạn đọc
viết.
Có thể nói, đặc điểm này đã nâng vị trí, tầm quan trọng của báo chí
lên một bước cao. Báo chí không chỉ đơn thuần là nơi cung cấp, đưa tin một
chiều mà còn là “chiếc cầu nối giữa báo chí và dư luận xã hội” [58]
. Chính vì
vậy, trong báo chí, tính chất “kiểm thông”, tức chức năng kiểm tra mạch
truyền thông, giữ mối liên hệ và tìm cách thu hút sự chú ý của độc giả là
phương diện ngày càng được nhiều báo quan tâm. Báo chí đã có sự cộng
hưởng từ phía độc giả, từ xã hội. Để duy trì được mạch truyền thông này, báo
chí phải luôn đưa ra những vấn đề thời sự mới mẻ, có tầm tác động rộng lớn,
hay những vấn đề gần gũi, thiết thân của đời sống hàng ngày mới thu hút sự
quan tâm
của đông đảo độc giả. Báo chí luôn biết cách không còn đơn thuần
là nơi cung cấp thông tin một cách đơn điệu mà luôn tạo cách thu hút, mời gọi
độc giả. Để thực hiện được điều này, báo chí có nhiều phương thức như cách
đặt TĐ (cách bố trí TĐ chính, TĐ phụ, TĐ bộ phận, cách bố trí không gia
n
trên tờ báo cho các TĐVB), cách sử dụng ngôn ngữ (theo từng đặc trưng thể
loại), các đoạn trích, đoạn mở đầu được đóng khung, khổ và vị trí của hình
ảnh, cách dàn trang bắt mắt nhấn mạnh chủ đề chính, các mục nằm ở vị trí
quen thuộc dễ tìm kiếm

Xem chi tiết: 297451