v2294

Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
năng bên trong bên ngoài, tạo ra động lực sản xuất cho nông dân và những ngời
lao động khác, làm sao kết hợp lợi ích t nhân và lợi ích nhà nớc, làm cho lợi ích t
nhân phụ thuộc vào lợi ích nhà nớc. Có thể nói ngắn gọn là, Nhà nớc cho phép
những ngời sản xuất nhỏ tự do buôn bán đối với những t liệu sản xuất của đại t
bản, Nhà nớc vô sản phải áp dụng một số nguyên tắc của chủ nghĩa t sản Nhà nớc
Việc trao đổi hàng hoá đợc coi là một yếu tố hàng đầu của chính sách kinh tế
mới.
Để có thể xây dựng xã hội chủ nghĩa trong điều kiện của nớc Đức hồi bấy giờ
là nớc có đỉnh cao về kỹ thuật, tổ chức có kế hoạch theo kiểu đại t bản chủ nghĩa,
với điều kiện đó thì có thể chuyển trực tiếp lên chủ nghĩa xã hội mà không phải
trải qua những bớc biến đổi của thời kỳ quá độ. Nhng đối với nớc Nga một nớc
chậm tiến nhất Châu Âu với ý trí kiên quyết đi lên xã hội chủ nghĩa mà cha có nền
móng kinh tế của nó. Vậy phải làm gì, phải có chiều hớng nh thế nào ở nớc mà
tiểu nông chiếm đại bộ phận dân c? Để có thắng lợi triệt để!
Với hai điều kiện cụ thể: Thứ nhất phải có sự ủng hộ kịp thời của cách mạng
xã hội chủ nghĩa ở một nớc hay một số nớc tiên tiến điều này thì không thể đợc.
Thứ hai là sự thoả thuận giữa giai cấp vô sản đang thực hiện chuyên chính của
mình hoặc đang nắm chính quyền nhà nớc với đại đa số nông dân vì lợi ích của hai
giai cấp. Nhng hai giai cấp đó Có sự khác nhau xa, theo Lênin ngời tiểu nông
chừng nào còn là tiểu nông thì họ không thích những gì mà ngời công nhân có và
đề ra. Nhng vẫn phải thoả thuận đợc với nông dân thì mới có thể duy trì đợc chính
quyền của giai cấp công nhân, Lênin khẳng định rằng chừng nào cách mạng ở
các nớc khác cha hình thành, thì chỉ có sự thoả thuận với nông dân thì mới có thể
cứu vãn đợc công cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa Đó là lý do phải lùi về chủ
nghĩa t bản nhà nớc.
Sự thoả thuận của hai giai cấp này ngày trở nên không vững chắc vì nông dân
không hài lòng với quan hệ hiện có. Do đó phải thiết lập các mối quan hệ thông
qua các hoạt động kinh tế. Theo Lênin Chừng nào tiểu nông còn là tiểu nông thì
ngời đó cần đợc một sự kích thích, một sự thúc đẩy một sự cổ vũ thích hợp với cơ
sở kinh tế của ngời đó.Tức là thích hợp với một nền kinh tế cá thể quy mô nhỏ.
Nhờ chính sách tự do buôn bán mà kích thích đợc nông dân, thúc đẩy trong hoạt
động kinh doanh của họ bằng một tổ chức kinh tế thích hợp với nền kinh tế trung
nông mà Nhà nớc chỉ thu của họ một số thuế đã ấn định trớc. Thực tế chứng minh
điều đó đúng, chính sách tự do buôn bán là sự thoả thuận với nông dân một cách
mềm dẻo, khéo léo, khôn ngoan.
Nhng chính từ tự do buôn bán là một trong hai nguyên nhân dẫn đến sinh ra
chủ nghĩa t bản nhà nớc trong chế độ xã hội chủ nghĩa. Tự do buôn bán là khôi
phục chủ nghĩa t bản trên một mức độ lớn nhng nhà nớc vô sản chỉ có thể thừa
nhận nó phát triển trong một chừng mực nào đó với điều kiện thơng nghiệp t nhân
và t bản t nhân phải phục tùng sự điều tiết của Nhà nớc, phải tìm cách hớng chúng
vào con đờng chủ nghĩa chủ nhĩa xã hội.
Nh vậy trong điều kiện Nhà nớc vô sản tự do buôn bán, tự do trao đổi tất dẫn
đến sự phục hồi của chủ nghĩa t bản với hình thức chủ yếu là t bản nhà nớc. Theo
Lênin cần phải du nhập tự bên ngoài bằng những hợp đồng buôn bán, chính sách
tô nhợng. Tóm lại bằng những hình thức khác nhau của chủ nghĩa t bản nhà nớc.
-5-
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
Nh đã nêu ở trên thì nội dung của chính sách kinh tế mới là gì? Và nớc Nga
Xô viết đã vận dụng đợc những gì? Đã có kết đợc quả gì?
Chính sách NEP với các nội dung cụ thể:
Thứ nhất: Bãi bỏ chế độ trng thu lơng thực thừa thay vào đó là thuế lơng
thực.
Thứ hai: Những xí nghiệp trớc đây bị quốc hữu hoá nay cho t nhân thuê hay
mua lại để kinh doanh tự do, ở đây chủ yếu là những xí nghiệp sản xuất hàng tiêu
dùng.
Thứ ba: Cho phép mở rộng trao đổi hàng hoá giữa thành thị và nông thôn,
giữa công nghiệp và nông nghiệp, cho thơng nhân đợc tự do hoạt động, nhng chủ
yếu trên lĩnh vực buôn bán lẻ để góp phần khôi phục kinh tế, củng cố lại lu thông
tiền tệ trong nớc.
Thứ t: Thực hiện chế độ hạch toán kinh doanh trong các xí nghiệp quốc
doanh.
Với những nội dung cụ thể, chính sách kinh tế mới đã tạo điều kiện tiền đề cho
sự phát triển lực lợng sản xuất ở cả thành thị lẫn nông thôn, vì nó đáp ứng đợc nhu
cầu của quy luật kinh tế của nền sản xuất xã hội chủ nghĩa còn mang tính chất
hàng hoá nhiều thành phần. Nhờ đó, trong một thời gian ngắn, Nhà nớc Xô viết đã
khôi phục đợc nền kinh tế quốc dân bị chiến tranh tàn phá, đã tiến đợc một bớc dài
trong việc củng cố khối liên minh công nông, một nhà nớc công nông nhiều dân
tộc đầu tiên trên thế giới đã đợc thành lập, đó là liên bang Cộng hoà xã hội chủ
nghĩa Xô viết (tháng chạp năm 1922).
Ngoài ra chính sách kinh tế mới còn có ý nghĩa quốc tế của nó. Đối với các nớc
tiến lên chủ nghĩa xã hội đều cần thiết vận dụng tinh thần cơ bản của chính sách,
chẳng hạn nh vấn đề quan hệ hàng hoá tiền tệ, nguyên tắc liên minh công nông, sử
dụng nền kinh tế nhiều thành phần.v.v

2. Những hình thức của chủ nghĩa t bản Nhà nớc theo quan điểm của
Lênin.
Lênin chẳng những là ngời Mac-xít đầu tiên nêu lên luận điểm về việc bổ
xung chủ nghĩa t bản nhà nớc làm phơng tiện tăng cờng lực lợng sản xuất mà còn
trực tiếp chỉ đạo việc thực hiện chủ trơng này, trong thực tiễn Lênin đã nói Điểm
mà tôi luôn luôn quan tâm tới mục đích thực tiễn, mục đích thực tiễn ấylà tìm ra
những hình thức cụ thể thực hiện, Lênin đã không trói buộc chủ nghĩa t bản nhà n-
ớc chỉ vào một hình thức đã tồn tại. T tởng của Lênin là ởchỗ nào có những
thành phần tự do buôn bán và những thành phần T bản chủ nghĩa nói chung thì ở
đó có Chủ nghĩa t bản nhà nớc dới hình thức này hay hình thức khác ở thình độ
này hay trình độ nọ.
Theo quan điểm Lênin có những hình thức cụ thể nh:

a) Tô Nhợng.
Trong cuốn bàn về thuế và lơng thực Lênin đã quan niệm Tô nhợng là một
giao kèo một sự liên kết liên minh giữa chính quyền Xô viết với chủ nghĩa t bản
Nhà nớc chống lại thế lực tự phát tiểu T sản. Lênin nhận định Tô nhợng là nhà t
-6-
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
bản. Theo hợp đồng đó nhà t bản đợc sử dụng vài thứ nguyên liệu, hầm mỏ, xí
nghiệp, quặng, hay thậm chí một công xởng riêng biệt. Nhà T bản tiến hành kinh
doanh với t cách một bên ký kết là ngời thuê t liệu sản xuất xã hội chủ nghĩa và
thu lợi nhuận của t bản mà mình bỏ ra rồi nộp chi Nhà nớc vô sản một phần sản
phẩm Tô nhợng. Đây là hình thức kinh tế mà hai bên đều có lợi. Nhà t bản kinh
doanh theo phơng thức cốt thu đợc lợi nhuận tối đa, lợi nhuận siêu nghạch hoặc để
có đợc loại nguyên liệu mà họ không tìm đợc hoặc khó tìm đợc bằng cách này hay
cách khác. Chính quyền Xô viết cũng có lợi lực lợng sản xuất phát triển, số lợng
sản phẩm tăng lên.
Hình thức Tô nhợng là sự du nhập chủ nghĩa t bản từ bên ngoài vào. Tất cả
những nhiệm vụ khó khăn trong vấn đề này là phải suy nghĩ phải cân nhắc hết mọi
điều khi ký kết hợp đồng Tô nhợng và sau đó phải biết theo dõi việc chấp hành nó.
Trong bài viết về Tô nhợng Lênin đã nêu điều cần phải chú ý nh sau:
Để thực hành chủ nghĩa t bản nhà nớc cần phải bỏ qua chủ nghĩa ái quốc địa
phơng của một số ngời cho rằng tự mình có thể làm lấy không chịu trở lại làm nô
dịch của T bản. Lênin đã nêu rõ cần phải chịu đựng một loại hy sinh thiếu thốn và
bất lợi miễn sao có đợc sự cải thiện tình trạng kinh tế trong các nghành công
nghiệp chủ yếu. Trong thời gian đầu không tránh khỏi sai lầm nhng dù sao cũng
phải cố đạt đợc điều đó bất cứ ngời nhận Tô nhợng cũng là nhà t bản và nó sẽ cố
gắng phá hoại chính quyền Xô viết còn chúng ta cố lợi dụng lòng tham của
chúng.
Ngời nhận Tô nhợng phải có trách nhiệm cải thiện đời sống của công nhân
trong các xí nghiệp tô nhợng sao cho đạt tới mức sống trung bình của nớc ngoài.
Điều trọng yếu là nâng cao số lợng và chất lợng sản phẩm cải thiện ngay tức khắc
đời sống công nhân trong các xí nghiệp tô nhợng và ngoài tô nhợng, đây đợc xem
nh là cơ sở của chính sách Tô nhợng.
Vấn đề trả lơng công nhân trong các xí nghiệp tô nhợng sẽ đợc quy định trong
từng hợp đồng theo thoả thuận, về phơng diện hình thức trả lơng chính quyền Xô
viết không hề trói buộc các nhà t bản. Vấn đề đối với Nhà nớc là phải biết thích
ứng với mọi điều kiện sao cho có thể đấu tranh với họ để cải thiện tới mức nào đó
đòi sống của công nhân.
Điều kiện thuê mớn công nhân viên nớc ngoài đợc quy định theo sự thoả thuận
tự do giữa ngời nhận Tô nhợng và các loại công nhân viên nói trên. Công đoàn
không có quyền đòi áp dụng các luật lệ của Nga về thuê mớn nhân công đối với xí
nhiệp tô nhợng vá với bản thân công nhân đợc thuê. Tuy nhiên việc thuê mớn công
nhân viên nớc ngoài tổng số cũng nh cùng loại phải theo tỷ lệ phần trăm so với
công nhân viên Nga, tỷ lệ này sẽ đợc thoả thuận trong hợp đồng.
Đối với công dân Nga, chuyên gia có trình độ cao nếu các xí nghiệp muốn thuê
mớn phải đợc sự đồng ý của cơ quan chính quyền Trung ơng theo tinh thần không
để ngời u tú nhất làm cho xí nghiệp tô nhợng. Tuy không cấm hoàn toàn nhợng
việc thi hành hợp đồng phải đợc giám sát từ dới lên, từ trên xuống.
Phải tôn trọng pháp luật nớc Nga chẳng hạn các đạo luật về điều kiện lao động,
kỳ hạn trả lơng, thời gian làm việc Phải nghiêm chỉnh tuân theo những quy tắc
khoa học và kỹ thuật phù hợp với pháp luật nớc Nga và của nớc ngoài.

-7-
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
b) Các hợp tác xã cũng là một hình thức của chủ nghĩa t bản Nhà nớc.

Trong một nớc t bản chủ nghĩa hợp tác xã là những tổ chức tập thể. Còn trong
điều kiện kinh tế mới tức chính quyền Xô viết đã hình thành nh Lênin nói một
kiểu xí nghiệp thứ ba tức là xí nghiệp hợp tác xã. Trớc đây về phơng diện nguyên
tắc cha hình thành một loại riêng biệt nhng hợp tác xã đợc coi là một hình thức
của chủ nghĩa t bản Nhà nớc. Đặc trng của xí nghiệp này là sự kết hợp những xí
nghiệp t bản t nhân, xây dựng trên đất đai thuộc về xã hội với những xí nghiệp
kiểu xã hội chủ nghĩa chính cống. Dới chế độ t bản t nhân hợp tác xã là tổ chức t
bản tập thể cho nên chúng khác với xí nghiệp t bản chủ nghĩa. Còn một con đờng
khác mà Lênin gọi là con đờng của chủ nghĩa t bản hợp tác xã. Vì quan niệm nếu
có tự do bán lơng thực thì tất yếu chủ nghĩa t bản sẽ phát triển cho nên phải hớng
nó vào con đờng phát triển chủ nghĩa t bản hợp tác xã. Hợp tác xã là một tổ chức
bao gồm hàng ngàn, thậm chí hàng triệu tiểu xí nghiệp chủ, nếu chủ nghĩa t bản
hợp tác xã theo con đờng kết hợp xí nghiệp t bản t nhân với những xí nghiệp kiểu
xã hội chủ nghĩa chính cống, đây là hình thức chuyển từ hình thức đại sản xuất
này sang hình thức đại sản xuất khác, thì chế độ hợp tác xã là chuyển từ tiểu sản
xuất sang đại sản xuất. Con đờng theo chế độ này về sau theo quan niệm của
Lênin là hoàn toàn đồng nhất với chủ nghĩa xã hội.
Nh vậy theo quan niệm của Lênin ở thời điểm ấy có quan niệm khác nhau về
cùng một chế độ hợp tác xã. Một loại hình chính thức nhân dân tham gia một cách
tự giác. Một tổ chức kết hợp với lợi ích t nhân, lợi ích thơng nghiệp t nhân với việc
Nhà nớc kiểm tra, kiểm soát lợi ích đó. Làm cho lợi ích t nhân phục tùng lợi ích
chung. Chế độ hợp tác xã kiểu này có ý nghĩa đặc biệt trớc hết về nguyên tắc tức
là Nhà nớc nắm quyền sở hữu t liệu sản xuất. Còn về phơng diện bớc sang chế độ
mới bằng con đờng đơn giản nhất, dễ tiếp thu nhất đối với nông dân. Trong hoàn
cảnh mới, chế độ này là hoàn toàn đồng nhất với chủ nghĩa xã hội Khi mà các t
liệu sản xuất thuộc về xã hội, khi giai cấp vô sản đã thắng giai cấp t sản thì chế độ
của những xã viên hợp tác xã văn minh là chế độ xã hội chủ nghĩa.
Còn loại hợp tác xã đợc coi là hình thức chủ nghĩa t bản Nhà nớc, với cách
diễn đạt của Lênin phải chăng là hình thức hợp doanh theo khái niệm thờng dùng
ngày nay. Nhng cũng từ đây có thể giúp ta hình dung ra những hình thức có thể
thuộc loại hình khác nhng cũng vẫn là hình thức chủ nghĩa t bản Nhà nớc.
c) Hình thức đại lý uỷ thác.
Lênin coi đây là hình thức thứ ba. Theo hình thức này thì Nhà nớc lôi cuốn nhà
t bản với t cách là một nhà buôn. Trả cho họ một số tiền hoa hồng để họ bán sản
phẩm của Nhà nớc và mua sản phẩm của ngời sản xuất nhỏ.
d) Cho t bản trong nớc thuê xí nghiệp, vùng mỏ, rừng, đất.
Hình thức này cũng giống nh hình thức Tô nhợng, nhng ở đây có điểm khác
biệt rõ ràng, đó là sự khác biệt về đối tợng cho thuê. Với hình thức Tô nhợng đối t-
ợng của nó là t bản nớc ngoài còn ở đây hình thức này đối tựng của nó là t bản
trong nớc và cho công nhân thuê hầm mỏ xí nghiệp nhỏ.
-8-
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
Qua thực tiễn các vùng mỏ Đôn Bát, Lênin rút ra một hình thức nữa của chủ
nghĩa t bản nhà nớc. Cho nông dân thuê hầm mỏ nhỏ, qua việc làm này Lênin rút
ra hai kết luận: Một hiện tợng ngợc đời chính ở những hầm mỏ nhỏ cho nông dân
thuê sản xuất lại phát triển hơn những xí nghiệp trớc kia của t bản ngang hàng các
xí nghiệp t bản Tây Âu. Nhng quan hệ của chủ nghĩa t bản nhà nớc đợc phát triển,
những nông dân này hoạt động theo kiểu nộp tô cho nhà nớc. Nh vậy rõ ràng đây
cũng là một kiểu cho thuê nhng đối tợng thuê theo Lênin nói là những tiểu t bản.
e) Công ty hợp doanh.
Trong báo cáo tại đại hội IV quốc tế cộng sản Lênin đã nói về những thành tựu
đã đạt đợc đó là thực hành chế độ chủ nghĩa t bản Nhà nớc. Khi nói về lĩnh vực th-
ơng nghiệp chính quyền Xô viết đã tiến hành lập ra những công ty hợp doanh
thành lập theo thể thức tiền vốn một phần của t bản, t nhân ngoài ra có thể có vốn
đầu t của t bản nớc ngoài và trong đó là một phần vốn của chính quyền Xô viết.
Đó là một hình thức của chủ nghĩa t bản nhà nớc mà ta có thể rút ra từ thực tiễn
thực hành chế độ này.
Trớc hết và chủ yếu là tình hình giai cấp nông dân từ chỗ đói kém một bộ phận
lớn trong nông dân bất bình. Nông dân đã thoát khỏi nạn đói và đã nộp thuế lơng
thực. Từ những cuộc bạo động mang tính phổ biến năm 1921 nhân dân đã hài lòng
với tình hình của họ. Công nghiệp nhẹ đang phát triển đời sống của công nhân đợc
cải thiện, tình hình bất mãn của công nhân không còn nữa. Tuy công nghiệp nặng
vẫn còn khó khăn nhng đã có sự thay đổi nhất định. Lý do đó không phải là những
khoản vay nợ lớn hàng trăm triệu USD. Chính sách Tô nhợng vẫn cha có sinh lời
trong công nghiệp nặng và không có hy vọng vay đợc ở các nớc giàu vì các nớc đế
quốc này muốn bóp chết Nhà nớc chủ nghĩa xã hội non trẻ. Chính nhờ vào chính
sách kinh tế mới mà đã thu đợc một lợng vốn lớn. Điều quan trọng nữa là tiết kiệm
từ mọi mặt kể cả những chi phí trong việc xây dựng trờng học, cơ sở y tế , để tập
trung khôi phục công nghiệp nặng. Riêng về chính sách chủ nghĩa t bản nhà nớc,
qua các tài liệu và sự đánh giá cho đến năm 1924 nhìn chung đã mang lại cho Nhà
nớc Xô viết những tác dụng tích cực khôi phục nền kinh tế bị suy sụp sau chiến
tranh. Nhờ Tô nhợng với nớc ngoài nhiều nghành công nghiệp quan trọng đã phát
triển, nhiều kinh nghiệm tiên tiến với thiết bị kỹ thuật hiện đại của nền sản xuất
lớn đợc đa vào áp dụng cho quá trình sản xuất và đã mang lại hiệu quả cao cho
toàn bộ nền sản xuất hay nói một cách khác là đem lại sự tăng trởng trong nền
kinh tế quốc dân. Cùng các Tô nhợng cũng nh các công ty hợp doanh đã góp phần
phát triển sản xuất, hàng hoá tăng thêm, tăng dự trữ ngoại tệ cho đất nớc, mở rộng
các quan hệ liên doanh liên kết trong các lĩnh vực đầu t sản xuất, chuyển giao
công nghệ tiên tiến và phát triển ngoại thơng với các nớc t bản phơng tây. Thông
qua các hoạt động của các công ty hợp doanh, những ngời cộng sản Nga có thể thc
sự học cách buôn bán. Hoạt động của các xí nghiệp cho thuê, các xí nghiệp hỗn
hợp góp phần giúp Nhà nớc
Xô viết duy trì sự hoạt động sản xuất bình thờng tăng thêm sản phẩm cho xã hội,
việc làm cho ngời lao động.
Những kết quả ấy có ý nghĩa tích cực với nớc Nga Xô viết, nó góp phần
không nhỏ đối với nền kinh tế nớc Nga sau chiến tranh. Nhờ chính sách kinh tế
-9-
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
mới mà chính quyền Xô viết đã giữ đợc chính quyền vững chắc trong nông
nghiệp, công nghiệp cũng nh thơng nghiệp đang hồi sinh và phát triển, đó là
những thắng lợi của chính quyền Xô viết.
II. VAI TRò CủA CHủ NGHĩA TƯ BảN NHà NƯớc trong thời kỳ quá
độ lên Chủ nghĩa xã hội.
Vào những năm 1918 - 1920, Nhà nớc Xô viết buộc phải thực hiện chính sách
Cộng sản thời chiến. Theo Lênin đó là chính sách duy nhất có thể thực hiện đợc
trong hoàn cảnh chiến tranh và kinh tế đổ nát. Tuy nhiên theo Lênin đó là chính
sách tạm thời không thể là một chính sách phù hợp với nhiệm vụ kinh tế của giai
cấp vô sản, vì vậy mùa xuân năm 1921 Lênin đề ra chính sách kinh tế mới và
chính sách kinh tế mới này cho phép phát triển và hớng kinh tế t bản vào con đ-
ờng chủ nghĩa t bản nhà nớc. Vai trò của chủ nghĩa t bản nhà nớc là rất lớn nó là
chiếc cầu nối vững chắc cho một nớc có nền kinh tế lạc hậu xuyên qua chủ nghĩa
t bản tiến nên con đờng xã hội chủ nghĩa. Đồng thời nó là nhân tố để phát triển lực
lợng sản xuất làm cho nền kinh tế cũ thích ứng với nền kinh tế mới, làm phơng
tiện nền móng vững chắc để bớc nên xã hội chủ nghĩa.
1. Thực chất của chủ nghĩa t bản Nhà nớc là gì?
Cho đến nay ngời ta thờng hiểu đợc chủ nghĩa t bản nhà nớc chỉ là một hình thức
kinh tế, một thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Nhận
thức này đã đa đến một kết luận là không gọi chủ nghĩa t bản nhà nớc mà chỉ gọi
là hình thức kinh tế t bản nhà nớc, thành phần kinh tế t bản nhà nớc. Nhận thức
này không sai những cha đủ trong thực tiễn nớc Nga lúc đó qua sự phân tích của
Lênin chúng ta có thể có một nhận thức không hoàn toàn nh thế. Qua thực tế nớc
Nga Xô viết không có ý định duy trì quan hệ kinh tế với t bản t nhân cũng nh t bản
nớc ngoài, ý định tìm cách thích ứng với những quan hệ xã hội tồn tại ấy, mặc dù
đó là một khả năng khách quan. Chỉ sau khi sức mạnh của chính quyền công nông
đè bẹp sự phản kháng chống đối của giai cấp t sản bên trong đợc t bản quốc tế ủng
hộ với việc nắm bắt tất cả các đòn bẩy chỉ huy, nắm ruộng đất, ruộng đất
thuộc về Nhà nớc chỉ khi ấy mới tồn tại thành phần kinh tế t bản t nhân và kinh tế
t bản Nhà nớc mới là hiện thực.
ở nớc ta chủ nghĩa t bản nhà nớc là một thành phần, là một mô hình kinh tế
trong nền kinh tế nhiều thành phần theo định hớng xã hội chủ nghĩa. Song chủ
nghĩa t bản nhà nớc không chỉ có ý nghĩa quan trọng ấy mà còn có ý nghĩa rộng
hơn, nh theo Lênin đã nói hình thức kinh tế ấy gắn liền với Nguồn gốc chính
sách kinh tế mới.
Có cách hiểu chủ nghĩa t bản nhà nớc với tính cách là phơng pháp cải tạo hoà
bình giai cấp t sản. Cách hiểu này là phổ biến đối với các nớc dân chủ nhân dân tr-
ớc đây. Cách hiểu không sai nhng cha làm rõ hết nội dung của chủ nghĩa t bản nhà
nớc.Vì vậy có thể dẫn đến sự xoá bỏ nhanh chống chủ nghĩa t bản Nhà nớc khiến
cho bớc quá độ lên chủ nghĩa xã hội rơi vào tình trạng bế tắc.Chính vì chủ nghĩa t
bản nhà nớc chủ yếu nh là phơng pháp cải tạo hoà bình cho nên khi quá trình cải
-10-
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
tạo xã hội chủ nghĩa kết thúc thì chủ nghĩa t bản nhà nớc cũng kết thúc. Trong
nhận thức đúng về chủ nghĩa t bản nhà nớc chỉ có thể rút ra từ sự tồn tại của nó
trong một thời gian dài. Sai lầm căn bản của quan niệm cũng là nguồn gốc quan
niệm không đúng về chủ nghĩa xã hội.
Quá trình thực thi chủ nghĩa t bản nhà nớc là quá trình xã hội sản xuất, trong
thực tế Chủ nghĩa t bản Nhà nớc là cái gì có tính chất tập trung, đợc tính toán
kiểm soát và đựơc xã hội hoá . Nh Lênin nói phơng pháp cải tạo hoà bình mới
chỉ là một phần tổng toàn bộ chủ nghĩa t bản nhà nớc.
Theo cách hiểu này trớc đây còn có cách giải thích là mang một nội dung lợi
dụng chủ nghĩa t bản về vốn, kinh nghiệm sản xuất, quản lý, mối quan hệ kinh tế
với bên ngoài. Đúng là chính sách chủ nghĩa t bản nhà nớc là lợi dụng nhng không
phải cái đó mà là lợi dụng quan hệ xã hội t bản chủ nghĩa. Lênin viết Chủ nghĩa
t bản Nhà nớc không chỉ là vấn đề tiền mà là quan hệ xã hội.
** Để làm rõ vấn đề này cần phải nêu nên một số quan điểm rất cơ bản của
Lênin về chủ nghĩa t bản Nhà nớc mà nhiều ngời cha quan tâm đầy đủ:
Xã hội cộng sản chỉ có thể xuất hiện một cách tự nhiên khi những tiền đề vật
chất và tiền đề xã hội cha đợc chuẩn bị một cách đầy đủ nhất cho chủ nghĩa xã hội
mà giữa nó với chủ nghĩa xã hội không có một chiếc cầu nối trung gian. Theo
Lênin thì chủ nghĩa t bản nhà nớc là sản phẩm của sự can thiệp tích cực của nhà n-
ớc vào hoạt động của các xí nghiệp t bản. Nếu Nhà nớc t sản thì chủ nghĩa t bản
Nhà nớc phục vụ lợi ích của giai cấp t sản. Nếu Nhà nớc vô sản thì chủ nghĩa t bản
Nhà nớc phục vụ cho lợi ích của giai cấp công nhân và nhân dân lao động. Vì thế
chúng ta phải lợi dụng chủ nghĩa t bản- nhất là bằng cách hớng nó vào con đờng
chủ nghĩa t bản Nhà nớc, làm mắt xích trung gian giữa nền tiểu sản xuất và chủ
nghĩa xã hội Làm phơng tiện, con đờng, phơng pháp, phơng thức để tăng cờng
lực lợng sản xuất. Cũng từ luận điểm của Lênin và luận điểm ấy giúp ta nắm đợc
chiều sâu lý luận về chủ nghĩa t bản nhà nớc, không chỉ dừng lại ở phạm vi một
chính sách cụ thể nh những chính sách cụ thể khác.
Từ luận điểm đó, ta nhận thấy rằng nói đến chính sách kinh tế mới là nói tới một
hệ thống quan niệm mới về chủ nghĩa xã hội, về cơng lĩnh xây dựng chủ nghiã xã
hội chứ không phải chỉ là một kế hoạch cụ thể.
Chủ nghĩa t bản Nhà nớc, mô hình kinh tế, cơng lĩnh quá độ lên chủ nghĩa xã
hội. Với quan điểm ấy mục tiêu đặt ra cho thời kỳ quá độ là công cuộc xây dựng
kinh tế là Việc đặt nền móng kinh tế cho toà nhà mới, toà nhà xã hội chủ nghĩa
để thay thế cho toà nhà cũ toà nhà t bản chủ nghĩa và cái toà nhà t bản chủ nghĩa
ấy đã bị phá hủy một nửa. Nếu không muốn thất bại vì sai lầm thì không thể tổ
chức kiểu cộng sản chủ nghĩa. Việc Nhà nớc có tổ chức sản xuất và phân phối phải
thông qua việc trao đổi hàng hoá sản xuất hàng hoá và ngày nay đợc gọi là kinh tế
thị trờng. Từ đó có thể hiểu rõ thêm luận điểm Bỏ qua giai đoạn phát triển chủ
nghĩa t bản, Tiến thẳng nên chủ nghĩa xã hội của các nớc kinh tế chậm phát
triển trong điều kiện lịch sử nhất định.
Cho nên để quá độ lên chủ nghĩa xã hội từ một nớc tiểu nông thì phải tiến tới
xã hội hoá trong thực tế bằng sự phát triển cực thịnh của nền kinh tế thị trờng. Nh-
-11-
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
ng vì thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, chính quyền dới sự lãnh đạo của giai
cấp công nhân phải đồng thời thực hiện ba sự chuyển hoá: Từ nền kinh tế tự nhiên
sang nền kinh tế hàng hoá, từ nền kinh tế hàng hoá sang nền kinh tế hàng hoá t
bản chủ nghĩa, từ những nền kinh tế t bản chủ nghĩa và tiểu t bản thành nền kinh tế
thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa. Nh vậy từ trong chính sách tự do trao đổi mà
có sự liên hợp mọi nền sản xuất nhỏ lại, có sự hình thành và phát triển chủ nghĩa t
bản nhiều hơn trớc, có sự xuất hiện nhũng cơ sở kinh doanh t bản chủ nghĩa mới
nảy sinh trong lòng chuyên chính vô sản. Các thành phần này cùng tồn tại và phát
triển là một sự tất yếu khách quan trong nền kinh tế của thời kỳ quá độ. Theo
Lênin nền kinh tế nhiều thành phần thì về kết cấu và nội dung là đặc trng cơ bản
của thời kỳ quá độ không chỉ với một nớc tiểu nông mà nói chung đối với mọi nớc
khi cha có cơ sở vật chất kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội ở vào trình độ sản xuất xã
hội hoá cao độ. Trong nền kinh tế nhiều thành phần tuỳ theo điều kiện xuất phát
của từng nớc mà tỷ trọng của các thành phần kinh tế trong nền kinh tế không
giống nhau. Nhng về thực chất thì chỉ có hai hình thức sở hữu cơ bản: Sở hữu t
nhân tiểu t bản, t nhân t bản chủ nghĩa và sở hữu xã hội chủ nghĩa.
Từ lý luận về chủ nghĩa t bản Nhà nớc của Lênin sẽ xuất hiện một chế độ sở
hữu mang tính chất phổ biến ở thời kỳ quá độ là: Chế độ sở hữu hôn hợp với rất
nhiều hình thức trong đó Nhà nớc phải trực tiếp khống chế những cơ sở kinh tế
nào đó của mọi loại hình sở hữu.
Mô hình kinh tế quá độ theo tinh thần chính sách kinh tế mới hoặc theo chủ
nghĩa t bản Nhà nớc chứa đựng những quan điểm về mục tiêu, con đờng, phơng
pháp, phơng thức để đạt tới mục tiêu kinh tế của thời kỳ quá độ lâu dài, hoà bình,
hợp tác và đấu tranh về những chiếc cầu vững chắc, về mắt xích trung gian giữa
nền tiểu sản xuất và chủ nghĩa xã hội về sự ứng biến một cách mềm dẻo không
nên quá vội vàng, quá nóng vội và thẳng tuột nh trớc kia.

2. Điều kiện cần có để có thể sử dụng chủ nghĩa t bản Nhà nớc trong thời
kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.
Một là: Không nên e ngại mà tạo điều kiện cần thiết, nh về khôn khổ khung
pháp luật và các quy định về tín dụng, về kết cấu hạ tầng cơ sở, để mà thúc đẩy
thành phần kinh tế t nhân phát triển và hơn nữa cần chủ động tạo điều kiện môi tr-
ờng hoạt động sản xuất, kinh doanh lành mạnh, mặt khác phải bằng mọi cách, mọi
hình thức nhằm thu hút vốn đầu t của các nhà t bản nớc ngoài.
Hai là: Để sự phát triển đi xuyên qua chủ nghĩa t bản không làm thay đổi bản
chất chế độ xã hội, không đi ra ngoài quỹ đạo của sự định hớng xã hội chủ nghĩa,
Nhà nớc cần đợc củng cố vững chắc, làm sao mà thực sự là Nhà nớc của dân, do
dân và vì dân. Nhà nớc cần nắm vững mọi đỉnh cao của nền kinh tế. Kinh tế quốc
doanh cần đợc cải thiện để thực sự nắm vai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc
dân. Nắm chắc các công cụ quản lý vĩ mô-Đặc biệt là các chính sách kinh tế, các
chính sách tài chính và chính sách tiền tệ mà hiện nay cần đợc khẩn trơng cải cách
để điều tiết nền kinh tế theo định hớng xã hội chủ nghĩa.
Ba là: Hớng sự phát triển của kinh tế t bản theo con đờng chủ nghĩa t bản Nhà
nớc dới các hình thức thích hợp, thông qua kiểm kê, kiểm soát và điều tiết của Nhà
-12-
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
nớc bằng các công cụ quản lý vĩ mô và bằng lực lợng kinh tế trong tay Nhà n-
ớc-Kinh tế quốc doanh .
3. Kết quả thực hiện chủ nghĩa t bản Nhà nớc ở thời Lênin.
Sự phát triển của chủ nghĩa t bản Nhà nớc do Nhà nớc vô sản kiểm soát và điều
tiết đã mang lại một kết quả vô cùng to lớn đối với một nớc bị chiến tranh tàn phá,
hậu quả của chính sách cống sản thời chiến, rồi những t tởng giáo điều về chủ
nghĩa xã hội. Nền kinh tế đã từng bớc đợc khôi phục và đang bớc vào thời kỳ quá
độ lên chủ nghĩa xã hội-Xây dựng nền móng vững chắc cho chủ nghĩa xã hội
Sự phát triển của chủ nghĩa t bản Nhà nớc đẩy nhanh sự phát triển ngay tức
khắc nền nông nghiệp. Nhờ vào việc tăng nhanh lực lợng sản xuất trong nông
nghiệp mà ổn định xã hội, thoát ra khỏi khủng hoảng, thoát ra khỏi tình cảnh giảm
xút tín nghiệm của nông dân đối với chính quyền Xô viết, khắc phục tình trạng
trộm cắp của công, nạn đầu cơ nhỏ nan tràn. Nói về tầm quan trọng của vấn đè
này Lênin chỉ ra rằng chính quyền vô sảncó giúp đỡ cho sự phát triển đó đợc
không hay là nhóm ngời của chủ nghĩa t bản chinh phục đợc tầng lớp tiểu nông,
đó là điều sẽ quyết định kết cục của sự đâú tranh giữa hai hình thái kinh tế xã hội,
hai chế độ xã hội đối lập nhau: chủ nghĩa t bản và chủ nghĩa xã hội.
Bằng sự du nhập chủ nghĩa t bản bên ngoài mà tăng nhanh lực lớng sản xuất,
tăng lên ngay hoặc trong một thời gian ngắn, ở trong nớc có những xí nghiệp ,
hầm mỏ, khu rừng nhng thiếu máy móc , lơng thực , phơng tiện vận tải do vậy mà
thể khai thác đợc và vì thế từ đây thành phần tiểu t hữu tăng nên về mọi mặt. Kinh
tế nông dân ở vùng đó bị suy yếu, các lựclợng sản xuất trong nông nghiệp bị lung
lay. Du nhập đợc chủ nghĩa t bản và hớng nó vào con đờng của nghĩa t bản Nhà
nớc thì sẽ cải thiện đợc nhanh tình trạng sản xuất, từ đây đời sốngcủa công nhân
và nông dân cải thiện một cách đáng kể. Từ đó ta thấy rõ rằng chủ nghĩa t bản Nhà
nớc là công cụ để liên kết mọi nền sản xuất nhỏ lại, khắc phục tình trạng phân tán
và đấu tranh chống lại tính tự phát tiểu t bản và t bản chủ nghĩa.
Nh vậy, nhờ có chủ nghĩa t bản Nhà nớc mà có thể chiến thắng đợc tình trạng
hỗn độn, tình trạng suy sụp về kinh tế, hiện tợng lỏng lẻo, những tập quán, những
thói quen, địa vị kinh tế của giai cấp ấy là quan trọng nhất. Bởi vì sự vô chính phủ
là mối nguy hại lớn nhất, đáng sợ nhất nên ta khắc phục đợc tình trạng này thì tất
cả các con chủ bài đều nằm trong tay công nhân và nó sẽ bảo đảm cho xã hội chủ
nghĩa đợc củng cố.
Chính vì với ý nghĩa thực tiễn củ nghĩa t bản Nhà nớc nh vậy mà Lênin nói
Đó là điều có lợi cần thiết, Đáng mong đợi trong điều kiện chuyên chính vô
sản.
Vận dụng lý luận của v.i. lênin về chủ nghĩa t bản nhà
n ớc ở việt nam.

i. sự cần thiết và khả năng vận dụng kinh tế t bản nhà nớc ở nớc
ta.
-13-
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
Khác với những cuộc cách mạng trớc đây trong lịch sử, cách mạng xã hội chủ
nghĩa giành đợc chính quyền mới chỉ là bớc đầu. Sau khi giành đợc chính quyền,
giai cấp công nhân và nhân dân lao động cần sử dụng chính quyền để tiến hành cải
tạo toàn bộ hình thái kinh tế xã hội cũ, xây dựng hình thái kinh tế xã hội mới - xã
hội chủ nghĩa.
Trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, Đảng và Chính phủ các nớc căn
cứ vào nguyên lý phổ biến của chủ nghĩa Mác - Lênin và vận dụng vào những
điều kiện lịch sử, kinh tế - xã hội và chính trị của mình để có những hình thức và
phơng pháp thích hợp. Lênin nói: Không phải các dân tộc đều tiến tới chủ nghĩa
xã hội một cách hoàn toàn giống nhau, mà mỗi dân tộc đều có đặc điểm của riêng
mình, dựa vào hình thức này hay hình thức khác của chế độ dân chủ, vào loại hình
thức này hay loại hình thức khác của chuyên chính vố sản, vào nhịp độ này hay
nhịp độ khác của việc cải tạo xã hội chủ nghĩa, các mặt đời sống xã hội.
Lênin đã nói rất nhiều về những việc làm của mình chỉ là những Kinh nghiệm
của nớc Nga, cho nên những ngời nớc ngoài Không thể nào bằng lòng với việc
treo nó vào một góc nhà , nh một bức tờng thành để cầu nguyện. Chúng ta nghiên
cứu di sản của Ngời theo tinh thần đó và chỉ coi đó là điểm xuất phát để nghiên
cứu. Với tinh thần nghiên cứu nh thế chúng ta rút ra đợc nhiều điều cơ bản nhất
thuộc về bản chất của chủ nghĩa t bản Nhà nớc, nhng từ những nhận xét rút ra đối
chiếu diễn biến của thế giới nói chung và tình hình nớc ta nói riêng càng thấy rõ
giá trị của thời đại và thực tiễn của lý luận về chủ nghĩa t bản Nhà nớc.
1.Tính cấp thiết của chủ nghĩa t bản Nhà nơc ở nớc ta.
Luận điểm quan trọng nhất làm cơ sở cho nghiên cứu là việc chuyển sang chủ
nghĩa xã hội thì cần phải có một loạt các bớc quá độ. Kết luận này đợc rút ra từ n-
ớc Nga lạc hậu mà Lênin gọi là nớc tiểu nông hồi ấy vì thế lời khuyên của Lênin
đối với các nớc xuất phát từ quan niệm này cần thấy rõ những nét đặc thù của
hoàn cảnh nớc mình từ đó rút ra kết luận phải có một sách lợc riêng phù hợp với
điều kiện khác nhau của nớc mình. Nội dung sách lợc ấy phải tỏ ra mềm dẻo,thận
trọng nhợng bộ hơn đối với giai cấp tiểu t sản, đối với trí thức và đặc biệt hơn là
đối với giai cấp nông dân. ở đây, trớc tiên ta phải biết lợi dụng các nớc t bản ph-
ơng tây vế mọi mặt của lĩnh vực kinh tế, bằng cách này hay cách khác phải lợi
dụng họ hơn nữa và thật nhanh chóng bằng cách thực hiện chính sách Tô nhợng và
trao đổi hàng hoá với họ, phải làm việc một cách rộng rãi, kiên quyết, khéo léo và
thận trọng ở đây có thể cần thực hiện bớc quá độ lên chủ nghĩa xã hội chậm hơn,
thận trọng hơn, có hệ thống hơn.
Từ những chính sách đó đối với đất nớc là một trong những nớc tiểu nông.
Việc những nớc này, họ bỏ qua chủ nghĩa t bản tiến tới chủ nghĩa xã hội là hết sức
khó khăn và gian khổ. Vì trong bối cảnh chính quyền nớc ta còn yếu, sống trong
vòng vây của kẻ thù - chủ nghĩa t bản thế giới với sự chống đối điên cuồng của các
thế lực thù địch mà t bản quốc tế đang là một lực lợng mạnh lắm trong tay toàn bộ
kỹ thuật, công nghệ, phơng tiện vận tải tiên tiến và hiện đại hàng đầu. Từ đó, ta
thấy một điều rõ ràng là thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là thời kỳ khá lâu dài,
-14-

Xem chi tiết: v2294