LINK DOWNLOAD MIỄN PHÍ TÀI LIỆU "một số giải pháp chủ yếu đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa trong quá trình nhận thức và vận dụng khâu trung gian": http://123doc.vn/document/1055001-mot-so-giai-phap-chu-yeu-dam-bao-dinh-huong-xa-hoi-chu-nghia-trong-qua-trinh-nhan-thuc-va-van-dung-khau-trung-gian.htm
phát triển khác nhau của sự vật, hiện tợng. Mỗi sự vật, hiện tợng đều có liên hệ với sự
vật, hiện tợng khác thông qua một sự vật, hiện tợng "ở giữa", làm "cầu nối" để "môi
giới" chúng với nhau. Theo ý nghĩa đó, bất kỳ sự vật, hiện tợng nào cũng là "mắt
khâu" trung gian cho các sự vật, hiện tợng khác kề cận với nó để chúng liên hệ, tác
động qua lại với nhau.
Theo nghĩa hẹp hơn, khâu trung gian (tiếng Nga là , tiếng Anh là
Intermediary Stage) đợc xét đến nh một trạng thái "đặc biệt" nằm trong quá trình
chuyển hóa từ sự vật này thành sự vật khác. Mỗi một sự vật, hiện tợng đều có quá
trình phát sinh, phát triển và mất đi theo qui luật; sự mất đi của sự vật cũ và sự ra
đời của sự vật mới không phải chỉ là sự gián đoạn, mà còn là sự chuyển hóa liên tục
từ sự vật này thành sự vật khác. Do vậy, trong sự quá độ từ chất cũ sang chất mới có
tồn tại trạng thái "đặc biệt", đợc gọi là khâu trung gian. Nó là một vấn đề quan trọng
trong phép biện chứng duy vật, có nhiều ý nghĩa lý luận và thực tiễn đối với chúng
ta ngày nay.
1.1.1. Khái niệm khâu trung gian
Là một nhà biện chứng kiệt xuất trớc Mác, nhà triết học duy tâm vĩ đại ngời
Đức G.V.Ph. Hêghen (1770 - 1831) đã vạch ra "một cách bao quát và có ý thức những hình
thái vận động chung của phép biện chứng" [59, 35]. Ông cho rằng, sự thay thế, sự phụ
thuộc lẫn nhau của tất cả các khái niệm, sự chuyển hóa của khái niệm này sang một
khái niệm khác, trong sự thay thế, sự vận động vĩnh viễn của những khái niệm đều
phải trải qua sự "trung gian hóa", rằng "Các dạng khác nhau của tồn tại đòi hỏi những
dạng trung gian hóa của chính chúng hoặc chứa đựng trong bản thân chúng những
dạng ấy" [39, 157].
Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác không chỉ cải tạo phép biện chứng
duy tâm của Hêghen, kế thừa "hạt nhân" hợp lý của nó, mà còn dựa trên những thành
tựu của khoa học tự nhiên, khoa học xã hội để đi đến những quan niệm đúng đắn hơn
về bản chất, vai trò của khâu trung gian đối với sự phát triển của các sự vật, hiện tợng
trong tự nhiên, xã hội và t duy của con ngời. Ăngghen viết: "Phép biện chứng thừa
5
nhận, trong những trờng hợp cần thiết, là bên cạnh cái "hoặc là hoặc là" "thì có cả
cái "cả cái này lẫn cái kia" nữa, và "thực hiện sự môi giới giữa các mặt đối lập" [57,
696].
Từ những quan điểm trên, bớc đầu cho thấy, vấn đề khâu trung gian có liên
quan mật thiết với sự quá độ từ sự vật này thành sự vật khác. Nói cách khác, khâu
trung gian đợc đề cập ở đây - và cũng là vấn đề đợc các nhà kinh điển chú ý
nhiều - không phải là khâu trung gian bất kỳ, mà là khâu trung gian gắn liền với sự
quá độ từ chất này sang chất khác. Vì vậy, để hiểu đúng bản chất khâu trung gian,
phải xuất phát từ những đặc điểm trong sự biến đổi trong kết cấu của sự vật.
Nh chúng ta đã biết, mỗi sự vật, hiện tợng là một hệ thống có cấu trúc phức
tạp, bao gồm các mặt, các yếu tố có liên hệ, tác động qua lại với nhau, tạo nên một
chỉnh thể thống nhất. ở đó, mỗi mặt, mỗi yếu tố tồn tại đều có tính bền vững, có
vai trò độc lập tơng đối với nhau và với toàn bộ hệ thống. Cho nên, chúng có khả năng
chế ớc đối với sự phá hủy sự vật cũ và sự hình thành sự vật mới, làm cho quá trình
chuyển hóa từ sự vật cũ sang sự vật mới không thể diễn ra một cách đột ngột, mà là
một quá trình có khởi đầu và có kết thúc trong không gian và thời gian xác định [85].
Đây là quá trình diễn ra phổ biến với bất kỳ một hình thức vận động nào, cho dù đó
là những vật vô cùng bé, thời gian tồn tại vô cùng ngắn đến một phần triệu giây nh
các hạt cơ bản, thì về nguyên tắc, đều trải qua một quá trình vận động để sự vật cũ
từng bớc mất đi, sự vật mới từng bớc ra đời và phát triển.
Bất cứ một sự quá độ nào từ chất cũ sang chất mới cũng đều là một chuỗi liên
tiếp những phủ định của phủ định, đều diễn ra hai quá trình biến đổi ngợc chiều
nhau; là quá trình tan rã cái cũ và quá trình ra đời cái mới mà kết quả cuối cùng là sự
vật mới ra đời thay thế sự vật cũ. Chẳng hạn, đối với sự chuyển hóa của các sự vật
đơn giản nh hiện tợng nớc ở trạng thái rắn chuyển thành nớc ở trạng thái lỏng. Sự biến
đổi về chất với tính cách là trạng thái tồn tại của nớc đợc biểu thị trớc hết bằng quãng
đờng dịch chuyển của phân tử nớc, và đợc xác định một lợng đặc trng là g. Đối với
nớc ở trạng thái rắn, phân tử nớc có vị trí cố định (ứng với g = 0), còn ở trạng thái lỏng,
6
phân tử nớc dịch chuyển trong cả khối nớc (ứng với g > 0). Quá trình nớc chuyển từ trạng
thái rắn sang trạng thái lỏng, quãng đờng dịch chuyển biến thiên từ giá trị 0 đến g.
Đối với sự vật phức tạp hơn, nh trong lĩnh vực xã hội chẳng hạn, sự quá độ từ chất này
sang chất khác đợc đặc trng bởi trình độ phát triển của lực lợng sản xuất và mức độ
xã hội hóa của nền sản xuất; mức độ tăng trởng kinh tế; sự gia tăng chất lợng cuộc
sống [11].
Mỗi một sự vật là một kết cấu gồm nhiều thành phần, trong đó, các
mặt, các bộ phận cấu thành có liên hệ với nhau ít nhiều bền vững, song
chúng có vai trò, vị trí không nh nhau. Có những mặt, những bộ phận giữ
vai trò thứ yếu, không cơ bản; ngợc lại, có bộ phận, có những mặt lại giữ
vai trò chi phối, ảnh hởng quyết định trực tiếp đến quá trình phát sinh, phát
triển của sự vật. Cho nên, sự biến đổi xảy ra ở những mặt, những bộ phận
này sẽ gây ảnh hởng lan tỏa đến những mặt, những bộ phận khác, chi phối
khuynh hớng vận động của toàn bộ hệ thống. Điều này cũng có nghĩa là,
khi hoàn thành sự chuyển hóa sẽ có sự đổi mới toàn diện ở cấp độ bản chất;
nhng xét về trình độ, vị trí của sự thay đổi, thì những thay đổi chất ở cấp độ
toàn thể chỉ đợc thực hiện thông qua sự thay đổi ở cấp độ bộ phận. Chẳng
hạn, sự biến đổi của cơ cấu kinh tế - xã hội trong thời kỳ quá độ diễn ra trên
nhiều lĩnh vực khác nhau, song những biến đổi trong lĩnh vực kinh tế sẽ có
vai trò quyết định sự biến đổi các lĩnh vực khác của đời sống xã hội, nhân
tố kinh tế đợc hình thành sẽ ảnh hởng trực tiếp đến khuynh hớng phát triển
chung của xã hội.
Kết quả của bất cứ quá trình thay đổi chất nào cũng là cái mới ra đời, thay
thế cái cũ; nhng, ở mỗi giai đoạn cụ thể, khuynh hớng biến đổi của sự vật sẽ trở nên
rất phức tạp, có cả khuynh hớng phát triển đi lên, có cả khuynh hớng thoái bộ, thụt lùi.
Khoa học gọi đây là hiện tợng "thăng giáng quá độ" [11]. Lý do của sự thăng giáng quá
độ, một mặt, do cái mới còn đang "thoát thai" dần khỏi cái cũ, còn rất non yếu, ngợc
lại cái cũ, lúc đầu còn rất mạnh, cản trở sự phát triển của cái mới, khiến cho cái mới cha
7
khẳng định đợc mình ngay lập tức trong quá trình phát triển. Mặt khác, nh chúng ta
biết, một hệ thống không thể vận hành khép kín, mà chỉ là một bộ phận của hệ
thống lớn hơn bao trùm lên nó. Trong sự quá độ sang chất mới, những biến đổi bên
trong kết cấu hệ thống làm cho sự vật trở nên rất nhạy cảm đối với những tác động từ
bên ngoài. Mức độ nhạy cảm ở đây lớn hơn, bất thờng hơn so với mức nhạy cảm bình
thờng. Điều này làm cho vận động của sự vật trong quá trình biến đổi chất trở nên
phức tạp hơn.
Nh vậy, sự quá độ từ chất cũ sang chất mới là một quá trình đấu tranh và
chuyển hóa phức tạp giữa cái cũ và cái mới, diễn ra bên trong kết cấu của sự vật, làm
cho cái cũ bị loại bỏ từng bớc và cái mới ra đời sau những biến đổi quanh co, trắc trở.
Chính điều đó qui định vai trò, vị trí của khâu trung gian với tính cách là trạng
thái tồn tại tất yếu của sự vật trong sự quá độ từ chất này sang chất khác.
Khâu trung gian có những đặc trng cơ bản sau đây:
Một là, trong khâu trung gian, sự vật trong trạng thái "vừa có cái này, vừa có cái
kia". Nghĩa là, về kết cấu trong sự vật có sự tồn tại đan xen những mặt, những yếu
tố, những bộ phận khác nhau, thậm chí đối lập với nhau của cả sự vật cũ và sự vật
mới. ở đây, sự vật cũ cha mất đi hoàn toàn, còn sự vật mới đang thoát dần ra khỏi sự
vật cũ. Chúng liên kết với nhau, thâm nhập vào nhau, đấu tranh và chuyển hóa sang
chất mới.
Trong quá trình tiến hóa của các giống loài, có nhiều loài mang đặc điểm
của khâu trung gian. Chẳng hạn, quá trình tiến hóa từ bò sát đến lớp chim đã xuất
hiện một loài động vật trung gian là loài chim cổ (chim hóa thạch). Chim cổ vừa
mang đặc điểm của bò sát: đuôi dài (20 đốt), hàm có răng, chi trớc có 3 ngón, có
móng lớn, sống leo trèo; đồng thời, nó vừa mang đặc điểm của chim nh: mình có lông
vũ bao phủ, chi sau 4 ngón Quá trình tiến hóa từ bò sát thành chim diễn ra hàng
triệu năm, dới ảnh hởng của điều kiện sống, những bộ phận cơ thể mang đặc điểm
của bò sát biến đổi dần về cấu trúc và chức năng thành những bộ phận mang đặc
điểm của loài chim: vảy sừng thành lông vũ, chi trớc thành cánh Trong "Biện chứng
8
của tự nhiên", Ăngghen đã nhận xét: trong quá trình tiến hóa giống loài, ranh giới giữa
động vật và thực vật, giữa các loài động vật với nhau là hoàn toàn không rõ ràng.
Khoa học đã tìm thấy những loài là khâu trung gian giữa động vật không có xơng
sống và động vật có xơng sống, giữa loài cá và lỡng thể, nghĩa là chúng vừa mang
đặc điểm của loài này, vừa mang đặc điểm của loài khác [57, 696]. Hoặc, một
hiện tợng khác, chẳng hạn, hiện tợng "chết lâm sàng" trong sinh học. Đó là trạng thái
"vừa chết, vừa sống". Trong cơ thể lúc này, tim, phổi ngừng hoạt động, vỏ não bị ức
chế, nhng các bộ phận khác nh tóc vẫn mọc, ruột vẫn co bóp. Thời kỳ này kéo dài
khoảng 10 phút, sau đó mới chuyển sang trạng thái chết hoàn toàn - chết sinh học [1,
41].
Hai là, trong khâu trung gian, các yếu tố của chất mới và chất cũ mặc dù tồn
tại đan xen, kết hợp với nhau trong một chỉnh thể, nhng sự đấu tranh giữa các mặt
đối lập, giữa cái mới và cái cũ vẫn còn gay gắt. Bởi vì, cái mới đang "thoát ra" dần từ
cái cũ, nên lúc đầu còn nhỏ bé và non yếu; ngợc lại, cái cũ lúc đầu còn rất mạnh, nên
còn cản trở sự ra đời và phát triển của cái mới. Hơn nữa, trong lúc cái mới vừa nảy sinh
thì cái cũ, trong một thời gian nào đó, còn mạnh hơn cái mới, cản trở sự phát triển của
cái mới. Sự đấu tranh giữa cái mới và cái cũ trong trạng thái "đặc biệt" ấy làm cho cái
mới ra đời và chiến thắng cái cũ rất khó khăn. Do đó, khuynh hớng phát triển của sự
vật ở khâu trung gian là rất phức tạp, có cả sự thụt lùi, thoái bộ, lẫn sự phát triển tiến
lên. Mặc dù ở khâu trung gian, khuynh hớng vận động của sự vật còn cha ổn định,
còn "chòng chành, nghiêng ngả", nhng mang trong mình tất yếu "thép" của quy luật
khách quan nên cuối cùng cái mới sẽ chiến thắng cái cũ. Chẳng hạn, cuộc cách mạng t sản
Anh, lần đầu thắng lợi vào năm 1649, sau đó đổ vỡ và phải làm lại vào năm 1688 -
1689, nhng lại tiếp tục thất bại, mãi đến 1832 (nghĩa là sau 143 năm) mới giành đợc
thắng lợi hoàn toàn. Cuộc cách mạng t sản Pháp cũng có tình hình tơng tự, lần đầu
thắng lợi vào năm 1789, nhng sau đó lại diễn ra cuộc đấu tranh giằng co quyết liệt
giữa giai cấp phong kiến phản động và giai cấp t sản đang lên, cho mãi tới 82 năm sau,
vào năm 1871 mới giành đợc thắng lợi triệt để. Điều đó nói lên, trong các cuộc cách
9
mạng ấy, cái mới tiêu biểu cho xu thế cách mạng, xu hớng tiến lên, cho dù phải trải qua
những khó khăn, thử thách, song nhất định nó sẽ chiến thắng và trở thành vô địch.
Ba là, trong khâu trung gian có sự thống nhất giữa sự định hớng và sự định
hình. Do mang bản chất của cái tất yếu, cái mới bao giờ cũng thể hiện ra nh là nhân
tố định hớng cho sự phát triển của sự vật ở khâu trung gian. Nhân tố định hớng thể
hiện ở những mặt, những bộ phận đại diện cho xu hớng phát triển của sự vật, có tác
động ảnh hởng "lan tỏa", chi phối sự biến đổi các bộ phận khác. Chẳng hạn, trong quá
trình hình thành và phát triển các hình thái kinh tế - xã hội, nhân tố định hớng tiêu
biểu cho xu thế tất yếu của lịch sử là phơng thức sản xuất đang lên. Phơng thức sản
xuất này sẽ tác động, ảnh hởng đến sự phát triển của các phơng thức sản xuất khác
theo định hớng mà nó chủ đạo. Đồng thời, sự chuyển từ sự vật này sang sự vật khác là
quá trình phá hủy hệ thống - cấu trúc cũ, xác lập hệ thống - cấu trúc mới, sự vật mới
từng bớc đợc định hình. Do đó định hình là một quá trình thông qua việc xác lập,
sự khẳng định từng bớc cái mới, trong đó mỗi một khâu trung gian là hình thức, một
nấc thang của sự định hình - nghĩa là bản thân nó cũng là một định hình, là cụ
thể hóa từng bớc định hớng. Sự định hình trớc tạo tiền đề cho sự định hình sau,
để từng bớc cho cái mới ra đời hoàn toàn. Nói cách khác, quá trình định hình là quá
trình cái mới ngày càng khẳng định trong cuộc sống, bớc đầu là những yếu tố,
những bộ phận tiêu biểu cho xu thế phát triển tất yếu của cái mới, về sau trở thành
hệ thống chỉnh thể - khẳng định nó là nó.
Cái mới không chỉ là nhân tố định hớng cho sự phát triển của sự vật mà còn
là tác nhân cải tạo cái cũ để hình thành cái mới. Nếu ở khâu trung gian, sự vật mới
cha phát triển đầy đủ, cha hoàn thiện thì không có nghĩa chúng cha có tính quy
định nào của chất mới, mà chính ở đây, sự vật đã đợc định hình từng bớc, thông
qua sự phủ định và giải quyết mâu thuẫn.
Từ những đặc trng chủ yếu trên đây, khâu trung gian có thể đợc hiểu là một
trạng thái tồn tại tất yếu của sự vật trong quá trình chuyển hóa từ chất cũ sang chất mới;
trong đó, chất cũ và chất mới đan xen, thâm nhập vào nhau, đấu tranh với nhau, thông
10
qua đó cái cũ bị lọc bỏ và chuyển hóa thành cái mới.
Để hiểu rõ hơn thực chất của khái niệm khâu trung gian, cần xét mối tơng
quan giữa nó với khái niệm quá độ.
Theo Từ điển tiếng Việt (xuất bản năm 1997) "quá độ" là một sự
chuyển tiếp từ trạng thái này sang trạng thái khác trong quá trình vận động
của sự vật. Theo một định nghĩa khác, quá độ là "khái niệm diễn đạt quá
trình vận động của sự vật không phải trong điều kiện chất thuần túy (hiểu
theo nghĩa tơng đối) mà trong điều kiện đan xen giữa hai chất. Bản chất của
nó là sự kết hợp giữa một chất đang tiêu vong, đang chuyển hóa và chất mới
đang ra đời trên cơ sở kế thừa những yếu tố chất cũ " [85, 19].
Theo chúng tôi, cả hai định nghĩa trên có những điểm hợp lý, đều xem quá
độ là một quá trình vận động của sự vật trong điều kiện đặc biệt để chuyển hóa
từ chất này sang chất khác. Song, hạn chế của định nghĩa thứ hai là cha phân biệt
rõ đợc nội hàm khái niệm quá độ với khái niệm khâu trung gian. Chúng tôi cho rằng,
khái niệm quá độ phản ánh một quá trình vận động từ chất cũ sang chất mới của sự
vật, ở đó, chất cũ từng bớc bị phá hủy và chuyển hóa thành chất mới. Sự quá độ nh
vậy bao giờ cũng diễn ra trong một không gian và thời gian nhất định, đó là thời kỳ
quá độ. Trong lĩnh vực xã hội, thời kỳ quá độ là một thời kỳ lịch sử diễn ra những
biến đổi về chất của xã hội [99].
Liên quan đến khái niệm quá độ còn có khái niệm "hình thức quá
độ". Một số tác giả coi hình thức quá độ là khái niệm phản ánh một quá
trình khách quan của sự thay thế một sự vật, hiện tợng này bằng một sự vật,
hiện tợng khác [47]. Nhng khái niệm này không phải đơn giản chỉ biểu đạt
một quá trình vận động cụ thể từ chất này sang chất khác, mà còn phản ánh
một trạng thái chuyển hóa từ sự vật cũ sang sự vật mới. Chúng có sự kết
hợp một chất đang tiêu vong nhng cha bị tiêu diệt hẳn và một chất mới đang
phát sinh, nghĩa là về bản chất nó mang đặc điểm của khâu trung gian. Về
phơng diện này, giữa " hình thức quá độ" và " hình thức trung gian" là
11
những khái niệm gần gũi nhau, cho nên, trong sách báo đôi khi ngời ta th-
ờng đồng nhất chúng với nhau.
Sự phân tích trên đây cho thấy, khâu trung gian và quá độ là những khái
niệm có quan hệ mật thiết, "họ hàng" với nhau, nhng không phải là những khái niệm
đồng nhất. Chúng có vai trò nhất định trong cùng một quá trình vận động và phát
triển của sự vật. Nếu " khâu trung gian" là khái niệm dùng để chỉ một trạng thái
đặc biệt trong quá trình chuyển hóa chất này thành chất khác, thì quá độ là khái
niệm dùng để chỉ bản thân quá trình ấy. Khái niệm quá độ nhấn mạnh sự chuyển
hóa từ cái này sang cái khác, khái niệm khâu trung gian nhấn mạnh đến trạng thái sự
vật nằm ở khâu nối liền giữa cái này với cái kia, trong sự liên hệ và chuyển hóa giữa
chúng, nó vừa mang đặc trng của cái này, vừa mang đặc trng của cái kia. Cho nên,
"khâu trung gian" mang tính tĩnh tại hơn, "quá độ" mang tính động hơn. Sự tồn tại
của khâu trung gian là điều kiện cần thiết cho sự quá độ từ chất này sang chất khác.
Nói cách khác, sự quá độ từ chất này sang chất khác phải đợc thực hiện bằng khâu
trung gian, thông qua khâu trung gian.
Do vậy, trong hoạt động thực tiễn, để tạo ra những biến đổi về chất của bất
kỳ một sự vật, hiện tợng hay quá trình khách quan nào, đều cần phải tuân thủ việc
thực hiện những bớc quá độ, vận dụng những khâu trung gian cần thiết. Việc nôn
nóng, đốt cháy giai đoạn, bỏ qua những khâu trung gian, những bớc quá độ trong quá
trình biến đổi chất của sự vật, hiện tợng sẽ là vi phạm quy luật khách quan của sự
phát triển và, tất nhiên, điều đó không mang lại đợc những kết quả nh mong muốn.
Tuy nhiên, để có thể hiểu rõ hơn thực chất vấn đề khâu trung gian trong sự
phát triển, không thể không tìm hiểu vai trò của nó trong quá trình phát triển, đặc
biệt là gắn với những quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật.
1.1.2. Vai trò của khâu trung gian trong sự phát triển
Vấn đề khâu trung gian là một trong những nội dung quan trọng của phép
biện chứng duy vật; nó liên quan mật thiết với các qui luật cơ bản và các phạm trù của
phép biện chứng duy vật, mà trớc hết là phạm trù nhảy vọt.
Phép biện chứng duy vật đã vạch ra rằng, chất và lợng là hai mặt không thể
12
tách rời của một sự vật. Sự thay đổi về lợng đến điểm nút sẽ có sự nhảy vọt về chất
của sự vật. Bớc nhảy vọt nh vậy, dù diễn ra dới hình thức nào (bằng con đờng biến
đổi dần dần chất cũ để thay thế dần dần bằng chất mới, hay nhảy vọt đột biến
làm biến đổi sự vật một cách nhanh chóng) đều là quá trình chuyển hóa phức tạp,
diễn ra những biến đổi sâu sắc trong hệ thống cấu trúc của sự vật, có khởi đầu và có
kết thúc trong thời gian.
Nhảy vọt là một giai đoạn đặc biệt trong quá trình phát triển của sự
vật, ở đó "chất cũ bị phá vỡ nhng cha hoàn toàn mất đi và chất mới đang
hình thành nhng cha trọn vẹn". Nhảy vọt, nh vậy, "không phải là quá trình
vứt bỏ giản đơn cái này để có cái kia" [88] mà chính là một quá trình
chuyển hóa nội tại giữa chất và lợng, giữa chất cũ và chất mới. Cho nên,
nhảy vọt bao giờ cũng gắn liền với khâu trung gian.
Trớc đây, có quan điểm đồng nhất khâu trung gian với hình thức nhảy
vọt dần dần. Quan điểm đó cho rằng: "Khâu trung gian là quá trình nhảy
vọt cách mạng, nhng không phải là nhảy vọt lập tức, mà là nhảy vọt dần
dần, từng bớc, từ thấp đến cao, là sự biến đổi liên tục chất lợng cũ, theo thời
gian" [76, 105]. Trớc kia, do trình độ khoa học còn bị hạn chế, cha có điều
kiện tiếp cận những quá trình nhảy vọt mà biến đổi dờng nh diễn ra tức thời,
nên nhiều ngời vẫn lầm tởng rằng, một số hiện tợng chuyển hóa nh từ nớc
đá thành nớc lỏng, từ "sống thành chết" là sự nhảy vọt ngay lập tức và
không trải qua một bớc quá độ, một khâu trung gian nào cả. Thực ra không
phải nh vậy.
Mặc dù giữa nhảy vọt và khâu trung gian có quan hệ mật thiết với nhau, song
lại có vai trò không giống nhau đối với quá trình thay đổi chất của sự vật. Nhảy vọt là
quá trình tất yếu để chuyển hóa chất cũ thành chất mới, trên cơ sở đã tích lũy đủ l-
ợng. Nhảy vọt là sự đứt đoạn trong quá trình vận động liên tục của sự vật. Còn khâu
trung gian với tính cách là trạng thái tồn tại của sự vật đang trong quá trình nhảy vọt lại
là điều kiện tất yếu để cho sự nhảy vọt đợc thực hiện. Cho nên, nếu nhảy vọt diễn
13
ra mà không trải qua khâu trung gian thì sự nhảy vọt nh vậy chỉ còn là một "phép
lạ".
Đối với những ngời siêu hình, do chỗ, hoặc là họ tuyệt đối hóa những
biến đổi về lợng, tính chất tiệm tiến, hoặc tuyệt đối hóa những biến đổi về
chất, sự gián đoạn trong sự phát triển, nên tất nhiên họ sẽ không hiểu và không
bao giờ thừa nhận sự tồn tại khách quan cũng nh vai trò của khâu trung gian
trong sự phát triển, trong những bớc nhảy vọt cách mạng, do đó, họ càng
không có khả năng vận dụng chúng vào trong hoạt động thực tiễn cụ thể.
Trên quan điểm duy vật biện chứng, chúng ta còn thấy tính chất
phong phú, đa dạng của những khâu trung gian trong quá trình thực hiện b-
ớc nhảy vọt từ chất này sang chất khác. Bởi vì:
Thứ nhất, sự vật không phải chỉ có một chất, mà có vô vàn chất, tơng ứng với
tính nhiều chất của sự vật sẽ có nhiều quá trình lợng - chất khác nhau. Do đó, quá
trình phát triển các sự vật sẽ diễn ra những bớc nhảy vọt khác nhau: Có bớc nhảy vọt lớn
(tơng ứng với chất lớn, toàn thể) và có những bớc nhảy vọt nhỏ (tơng ứng với chất nhỏ,
bộ phận). Vì vậy, quá trình phát triển từ chất này sang chất khác sẽ phải thông qua
nhiều khâu trung gian khác nhau.
Thứ hai, nhảy vọt là một quá trình, điều đó có nghĩa là chúng sẽ phải trải qua
nhiều giai đoạn quá độ, những nấc thang phát triển khác nhau; tuy nhiên việc trải qua
những nấc thang nào, điều đó tùy thuộc bản chất, điều kiện cụ thể của mỗi sự vật.
Về nguyên tắc, giữa sự vật mới và sự vật cũ càng khác xa nhau về trình độ phát triển
thì càng phải trải qua nhiều giai đoạn quá độ và phải thông qua nhiều khâu trung
gian khác nhau để chuyển tiếp. Trong hoạt động sống hàng ngày, có thể chúng ta
nhận thức đợc hay cha nhận thức đợc, vận dụng đợc hay cha vận dụng đợc những
khâu trung gian thì điều đó cũng không quan trọng lắm, song, đối với sự nhảy vọt
trong những lĩnh vực nh cách mạng xã hội hoặc nh trong thế giới vi mô, thì việc
nhận thức và vận dụng khâu trung gian lại trở nên có ý nghĩa vô cùng quan trọng.
Khâu trung gian không chỉ có vai trò trong sự nhảy vọt từ chất này
14
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét