Bài giảng nguyên lý kế toán

thường không phản
ánh được một cách
toàn diện và rõ nét
về sự vật, hiện
tượng, các quá trình
kinh tế - kỹ thuật.
- Tuỳ theo yêu cầu
cụ thể, có thể chỉ
thông tin về một
phần nhỏ của khách
thể cần thiết nhất
cho lãnh đạo hoặc
hoạt động nghiệp
vụ.
bộ quá trình hoạt
động SXKD từ
khâu cung cấp, sản
xuất đến tiêu thụ.
- Thông tin kế toán
luôn mang tính hai
mặt: Tài sản -
Nguồn hình thành
tài sản, Chi phí -
Kết quả,…
- Thông tin kế toán
là kết quả của quá
trình có tính 2 mặt:
thông tin và kiểm
tra
1.4. Đối tượng sử dụng thông tin kế toán
Đối tượng sử dụng thông tin kế toán thường được phân loại theo quan
hệ với đơn vị (về lợi ích, về khả năng ảnh hưởng tới các hoạt động của đơn
vị…), theo đó, đối tượng kế toán bao gồm:
- Các nhà quản lý: Là những người trực tiếp tham gia quản trị kinh
doanh, quản lý doanh nghiệp, ra các quyết định kinh doanh, chỉ đạo tác
nghiệp trực tiếp tại đơn vị, gồm có: Hội đồng quản trị, Chủ doanh nghiệp,
Ban giám đốc.
- Những người có lợi ích liên quan:
+ Lợi ích trực tiếp: Các nhà đầu tư, chủ nợ,… của đơn vị.
+ Lợi ích gián tiếp: Cơ quan thuế, cơ quan thống kê, các cơ quan quản
lý nhà nước, cơ quan tài chính, công nhân viên, các nhà phân tích tài chính,…
5
Do có sự khác biệt về mục đích sử dụng, cách thức sử dụng, trình độ kế
toán, quan hệ lợi ích… nên mỗi đối tượng trên có yêu cầu khác nhau đối với
thông tin kế toán và tiếp cận hệ thống kế toán dưới những góc độ khác nhau.
1.5. Các khái niệm và các nguyên tắc kế toán:
1.5.1. Các khái niệm:
a. Khái niệm đơn vị kế toán:
- Cần có sự độc lập về mặt kế toán, tài chính giữa một đơn vị kế toán
với chủ sở hữu của nó và với các đơn vị kế toán khác.
- Đơn vị kế toán phải lập báo cáo kế toán theo quy định.
b. Khái niệm đơn vị tiền tệ:
Thước đo tiền tệ là đặc trưng cơ bản của kế toán. Tất cả các đối tượng,
các quá trình hoạt động cũng như các nghiệp vụ kinh tế phát sinh đều phải
phản ánh thông qua thước đo tiền tệ và cũng chỉ có thước đo tiền tệ mới cho
phép xác định được những chỉ tiêu tổng hợp phục vụ cho việc so sánh, đánh
giá. Đơn vị tiền tệ sử dụng là đồng tiền của quốc gia mà đơn vị đang hoạt
động và giả định rằng đó là đồng tiền cố định (không có những biến động lớn
do lạm phát gây ra).
c. Khái niệm kỳ kế toán:
Kỳ kế toán là độ dài của một khoảng thời gian được quy định (tháng,
quý, năm) mà vào thời điểm cuối kỳ, kế toán phải lập báo cáo tài chính phản
ánh tình hình và kết quả hoạt động, tình hình tài sản và nguồn vốn của doanh
nghiệp để phục vụ cho yêu cầu so sánh, tổng hợp, kiểm tra và đánh giá của
các đối tượng khác nhau.
Kỳ kế toán thường được xác định theo năm dương lịch, bắt đầu từ 01/01
đến ngày 31/12 của một năm.
1.5.2. Các nguyên tắc kế toán:
Các nguyên tắc kế toán được quy định trong Chuẩn mực kế toán Việt
Nam - chuẩn mực số 01 được xác định là cơ sở pháp lý trong việc tổ chức và
6
thực hiện kế toán cho các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế trong
phạm vi cả nước. Các nguyên tắc này bao gồm:
1. Nguyên tắc cơ sở dồn tích:
Nguyên tắc này yêu cầu mọi nghiệp vụ kinh tế, tài chính của doanh
nghiệp liên quan đến tài sản, nguồn vốn, doanh thu, chi phí phải được ghi sổ
kế toán vào thời điểm phát sinh, không căn cứ vào thời điểm thực tế thu, thực
tế chi hoặc tương đương tiền.
2. Nguyên tắc hoạt động liên tục của đơn vị kế toán:
Theo nguyên tắc này, các doanh nghiệp hoạt động liên tục, vô thời hạn
hoặc không bị giải thể là điều kiện cơ bản để có thể áp dụng các nguyên tắc,
chính sách kế toán. Khi một đơn vị kế toán còn tồn tại dấu hiệu hoạt động liên
tục thì giá trị tài sản của đơn vị được ghi theo giá gốc, tuy nhiên khi không
còn tồn tại dấu hiệu hoạt động liên tục thì giá thị trường là căn cứ quan trọng
để xác định giá trị tài sản của đơn vị kế toán.
3. Nguyên tắc về thước đo giá trị thống nhất:
Sử dụng thước đo giá trị (thước đo tiền tệ) làm đơn vị thống nhất trong
ghi chép và tính toán các nghiệp vụ kinh tế phát sinh, nói cách khác, kế toán
chỉ phản ánh những biến động có thể biểu hiện bằng tiền. Theo nguyên tắc
này, tiền tệ được sử dụng như một thước đo cơ bản và thống nhất trong tất cả
các báo cáo tài chính.
Các nghiệp vụ kinh tế cần được ghi chép, phản ánh bằng một đơn vị
tiền tệ thống nhất (đồng tiền kế toán), trường hợp nghiệp vụ kinh tế phát sinh
liên quan đến đồng tiền khác, cần quy đổi về đơn vị tiền tệ thống nhất để ghi
sổ theo phương pháp thích hợp.
4. Nguyên tắc Kỳ kế toán:
Báo cáo tài chính phải được lập theo từng khoảng thời gian nhất định
gọi là kỳ kế toán. Kỳ kế toán có thể là tháng, quý, năm. Nguyên tắc này xuất
phát từ đòi hỏi của người ra quyết định quản lý và những người sử dụng báo
7
cáo tài chính là cần có sự đánh giá thường kỳ về tình hình hoạt động của đơn
vị.
Kỳ kế toán năm được gọi là một niên độ kế toán. Ngày bắt đầu và kết
thúc niên độ kế toán do chế độ kế toán từng quốc gia quy định cụ thể.
5. Nguyên tắc khách quan:
Số liệu do kế toán cung cấp phải mang tính khách quan và có thể kiểm
tra được, thông tin kế toán cần không bị ảnh hưởng bởi bất kì các định kiến
chủ quan nào.
6. Nguyên tắc giá phí:
Việc tính toán giá trị tài sản, công nợ, vốn, doanh thu, chi phí phải dựa
trên giá trị thực tế mà không quan tâm đến giá thị trường. Nguyên tắc này
được đảm bảo với giả định về sự hoạt động liên tục của đơn vị kế toán.
7. Nguyên tắc doanh thu thực hiện:
Doanh thu phải được xác định bằng số tiền thực tế thu được và được ghi
nhận khi quyền sở hữu hàng hoá bán ra được chuyển giao và khi các dịch vụ
được thực hiện.
8. Nguyên tắc phù hợp:
Tất cả các chi phí phát sinh để tạo ra doanh thu ở kỳ nào cũng phải phù
hợp với doanh thu được ghi nhận của kỳ đó và ngược lại. Sự phù hợp được
xem xét trên hai khía cạnh là thời gian và quy mô.
9. Nguyên tắc nhất quán:
Trong quá trình kế toán, các chính sách kế toán, khái niệm, nguyên tắc,
chuẩn mực và các phương pháp tính toán phải được thực hiện trên cơ sở nhất
quán từ kỳ này sang kỳ khác.
10. Nguyên tắc công khai:
Tất cả tư liệu liên quan đến tình hình tài chính và kết quả hoạt động của
đơn vị kế toán phải được thông báo đầy đủ cho người sử dụng.
11. Nguyên tắc thận trọng:
8
Thông tin kế toán được cung cấp cho người sử dụng cần đảm bảo sự
thận trọng thích đáng để người sử dụng không hiểu sai hoặc không đánh giá
quá lạc quan về tình hình tài chính của đơn vị. Do đó, kế toán:
- Chỉ ghi tăng nguồn vốn chủ sở hữu khi có chứng cứ chắc chắn (đã xảy
ra).
- Ghi giảm nguồn vốn sở hữu khi có chứng cứ có thể (sẽ xảy ra).
- Cần lập dự phòng cho một số trường hợp nhất định nhưng không được
quá cao.
12. Nguyên tắc trọng yếu:
- Thông tin kế toán mang tính trọng yếu là những thông tin có ảnh
hưởng đáng kể tới bản chất của nghiệp vụ hoặc ảnh hưởng tới những đánh giá
của đối tượng sử dụng về tình hình tài chính của đơn vị, hoặc ảnh hưởng đến
đối tượng sử dụng về tình hình tài chính của đơn vị, hoặc ảnh hưởng tới đối
tượng sử dụng trong việc ra quyết định.
- Chỉ chú trọng những vấn đề mang tính trọng yếu, quyết định bản chất
và nội dung của sự vật, không quan tâm tới những yếu tố ít tác dụng trong báo
cáo tài chính.
9
CHƯƠNG II
ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA KẾ TOÁN
Cũng giống như các môn khoa học kinh tế khác, kế toán cũng nghiên
cứu quá trình tái sản xuất nhưng thông qua nghiên cứu tài sản, nguồn hình
thành tài sản (nguồn vốn), sự tuần hoàn của vốn qua các quá trình hoạt động
và các mối quan hệ kinh tế - pháp lý phát sinh trong quá trình tồn tại và hoạt
động của một đơn vị kế toán.
2.1. Tài sản và phân loại tài sản trong doanh nghiệp
2.1.1. Khái niệm
Tài sản là tất cả những nguồn lực kinh tế mà đơn vị kế toán đang nắm
giữ, sử dụng cho hoạt động của đơn vị, thoả mãn đồng thời các điều kiện sau:
- Đơn vị có quyền sở hữu hoặc quyền kiểm soát và sử dụng trong thời
gian dài.
- Có giá phí xác định.
- Chắc chắn thu được lợi ích trong tương lai từ việc sử dụng các nguồn
lực này.
2.1.2. Phân loại tài sản trong doanh nghiệp
Căn cứ vào thời gian đầu tư, sử dụng và thu hồi, toàn bộ tài sản trong
một doanh nghiệp được chia thành hai loại là tài sản ngắn hạn và tài sản dài
hạn.
- Tài sản ngắn hạn: Là những tài sản thuộc quyền sở hữu của đơn vị, có
thời gian đầu tư, sử dụng và thu hồi trong vòng 1 năm. Thuộc tài sản ngắn hạn
bao gồm:
+ Tiền: gồm Tiền mặt (tiền Việt Nam, ngoại tệ, vàng, bạc, đá quý), Tiền
gửi ngân hàng, kho bạc và tiền đang chuyển.
10
+ Đầu tư tài chính ngắn hạn: Là những khoản đầu tư về vốn nhằm mục
đích sinh lời có thời gian thu hồi gốc và lãi trong vòng một năm như: góp vốn
liên doanh ngắn hạn, cho vay ngắn hạn, đầu tư chứng khoán ngắn hạn…
+ Các khoản phải thu ngắn hạn: Là lợi ích của đơn vị hiện đang bị các
đối tượng khác tạm thời chiếm dụng như: phải thu khách hàng ngắn hạn, phải
thu nội bộ, trả trước ngắn hạn cho người bán, phải thu về thuế GTGT đầu vào
được khấu trừ.
+ Hàng tồn kho: Là các loại tài sản được dự trữ cho sản xuất hoặc cho
kinh doanh thương mại, gồm: hàng mua đang đi đường, nguyên vật liệu, công
cụ dụng cụ, sản phẩm dở dang, thành phẩm, hàng hoá và hàng gửi đi bán.
+ Tài sản ngắn hạn khác: Bao gồm các khoản tạm ứng, chi phí trả trước
ngắn hạn và thế chấp, ký quỹ, ký cược ngắn hạn.
- Tài sản dài hạn: Là những tài sản của đơn vị có thời gian sử dụng, luân
chuyển và thu hồi dài (hơn 12 tháng hoặc trong nhiều chu kỳ kinh doanh) và
có giá trị lớn (từ 10 triệu đồng trở lên). Tài sản dài hạn bao gồm:
+ Tài sản cố định: Là những tư liệu lao động có giá trị lớn và thời gian
sử dụng lâu dài (>1năm). Một tài sản được ghi nhận là tài sản cố định khi nó
thoả mãn đồng thời 4 tiêu chuẩn sau:
1. Chắc chắn thu được lợi ích kinh tế trong tương lai từ việc sử dụng tài
sản đó.
2. Nguyên giá tài sản được xác định một cách đáng tin cậy.
3. Thời gian sử dụng ước tính trên 1 năm.
4. Có đủ tiêu chuẩn giá trị theo quy định hiện hành (từ 10 triệu trở lên).
Tài sản cố định bao gồm: TSCĐ hữu hình, TSCĐ vô hình và TSCĐ
thuê tài chính.
 TSCĐ hữu hình: Là những tài sản của đơn vị thoả mãn điều kiện là
TSCĐ và có hình thái vật chất cụ thể, bao gồm: nhà cửa, vật kiến trúc; máy
móc thiết bị; phương tiện vận tải truyền dẫn; thiết bị chuyên dùng cho quản
lý; cây lâu năm, súc vật làm việc và cho sản phẩm.
11
 TSCĐ vô hình: Là những tài sản của đơn vị thoả mãn điều kiện là
TSCĐ nhưng không có hình thái vật chất cụ thể, thể hiện một số tiền mà đơn
vị đã đầu tư nhằm thu được các lợi ích kinh tế trong tương lai, gồm: quyênd
sử dụng đất, bản quyền, bằng phát minh sáng chế, nhãn hiệu hàng hoá, phần
mềm máy tính, giấy phép khai thác và chuyển nhượng.
 TSCĐ thuê tài chính: Là tài sản cố định mà bên cho thuê tài sản có sự
chuyển giao phần lớn rủi ro và lợi ích gắn liền với quyển sở hữu tài sản cho
bên cho thuê. Quyền sở hữu tài sản có thể chuyển giao vào cuối thời hạn thuê.
+ Đầu tư tài chính dài hạn: Là những khoản đầu tư về vốn nhằm mục
đích sinh lời, có thời gian thu hồi gốc và lãi trên một năm, như: đầu tư vào
công ty con, đầu tư vào công ty liên kết, góp vốn liên doanh dài hạn, cho vay
dài hạn.
+ Các khoản phải thu dài hạn: Là lợi ích của đơn vị hiện đang bị các đối
tượng khác tạm thời chiếm dụng, có thời hạn thu hồi trên 1 năm, như: phải
thu khách hàng dài hạn, trả trước dài hạn cho người bán…
+ Bất động sản đầu tư: Là bất động sản, gồm: quyền sử dụng đất, nhà
hoặc một phần của nhà hoặc cả nhà và đất, cơ sở hạ tầng do người chủ sở hữu
hoặc người đi thuê tài sản theo hợp đồng thuê tài chính nắm giữ nhằm mục
đích thu lợi từ việc cho thuê tài chính nắm giữ nhằm mục đích thu lợi từ việc
cho thuê hoặc chờ tăng giá mà không phải để sử dụng trong sản xuất, cung
cấp hàng hoá, dịch vụ hoặc sử dụng cho mục đích quản lý hoặc để bán trong
kỳ hoạt động kinh doanh thông thường. Vì vậy, bất động sản đầu tư khác với
bất động sản chủ sở hữu sử dụng. Bất động sản chủ sở hữu sử dụng là bất
động sản do người chủ sở hữu hoặc người đi thuê tài sản theo hợp đồng thuê
tài chính nắm giữ nhằm mục đích sử dụng cho sản xuất, cung cấp hàng hóa,
dịch vụ hoặc sử dụng cho các mục đích quản lý.
+ Tài sản dài hạn khác: Bao gồm chi phí trả trước dài hạn, chi phí đầu
tư xây dựng cơ bản dở dang và ký cược, ký quỹ dài hạn.
2.2. Nguồn vốn và phân loại nguồn vốn trong doanh nghiệp
12
2.2.1. Khái niệm
Nguồn vốn là những quan hệ tài chính mà thông qua đó đơn vị có thể
khai thác hay huy động một số tiền nhất định để đầu tư tài sản. Nguồn vốn
cho biết tài sản của đơn vị do đâu mà có và đơn vị phải có những trách nhiệm
kinh tế, pháp lý đối với tài sản của mình.
2.2.2. Phân loại nguồn vốn trong doanh nghiệp
Toàn bộ tài sản của doanh nghiệp có thể được hình thành từ hai nguồn
là nguồn vốn chủ sở hữu và nợ phải trả.
- Nguồn vốn chủ sở hữu: Là số tiền do các nhà đầu tư, các sáng lập viên
đóng góp hoặc được hình thành từ kết quả hoạt động. Đây không phải là một
khoản nợ và do đó doanh nghiệp không có trách nhiệm phải thanh toán. Với
những loại hình doanh nghiệp khác nhau, vốn chủ sở hữu được hình thành
khác nhau và gồm 3 loại sau:
+ Vốn góp: Là số tiền do các chủ sở hữu đóng góp ban đầu khi thành
lập đơn vị kế toán hoặc được bổ sung trong quá trình hoạt động. Cần phân
biệt sự khác nhau giữa vốn góp, vốn pháp định và vốn điều lệ. Vốn pháp định
là số vốn tối thiểu cần có do pháp luật quy định đối với một số lĩnh vực hoạt
động nhất định. Vốn điều lệ là số vốn mà các thành viên sáng lập cam kết
trước pháp luật sẽ huy động vào hoạt động kinh doanh và được ghi trong điều
lệ của đơn vị.
+ Lợi nhuận chưa phân phối: Là kết quả hoạt động của đơn vị kế toán,
trong khi chưa phân phối được sử dụng cho hoạt động của đơn vị và là một
nguồn vốn chủ sở hữu.
+ Vốn chủ sở hữu khác: Bao gồm các nguồn vốn và các quỹ chuyên
dùng của đơn vị kế toán được hình thành chủ yếu từ việc phân phối lợi nhuận,
bao gồm: quỹ đầu tư phát triển, quỹ dự phòng tài chính, quỹ khen thưởng
phúc lợi, nguồn vốn đầu tư xây dựng cơ bản, chênh lệch tỷ giá hối đoái…
- Nợ phải trả: Là số vốn vay, vốn chiếm dụng của các tổ chức, các nhân
mà đơn vị kế toán có nghĩa vụ phải thanh toán.
13
Nợ phải trả được phân loại theo thời hạn thanh toán, gồm có:
+ Nợ ngắn hạn: Là các khoản nợ có thời hạn thanh toán dưới 1 năm
hoặc chu kì kinh doanh. Ví dụ: vay ngắn hạn, phải trả người bán ngắn hạn,
tiền đặt trước ngắn hạn của người mua, các khoản phải trả, phải nộp ngân
sách Nhà nước, các khoản phải trả công nhân viên, các khoản nhận kí quỹ, kí
cược ngắn hạn…
+ Nợ dài hạn: Là các khoản nợ có thời hạn thanh toán trên 1 năm hoặc
trên 1 chu kì kinh doanh, như: vay dài hạn, nợ dài hạn về thuê tài chính
TSCĐ, các khoản nhận kí quỹ dài hạn, nợ do mua tài sản trả góp dài hạn, phải
trả người bán dài hạn, tiền đặt trước dài hạn của người mua…
Việc phân loại tài sản và nguồn vốn có thể được khái quát qua bảng sau:
Tài sản Nguồn vốn
Tài
sản
ngắn
hạn
- Tiền
- Đầu tư tài chính ngắn hạn.
- Các khoản phải thu
ngắn hạn.
- Hàng tồn kho.
- Tài sản ngắn hạn khác.
Nợ
phải
trả
- Vay ngắn hạn.
- Nợ dài hạn đến hạn trả.
- Phải trả người bán.
- Khách hàng trả trước.
- Thuế phải nộp Nhà nước.
- Phải trả công nhân viên.
- Phải trả nội bộ.
- Chi phí phải trả.
- Vay dài hạn.
- Nợ dài hạn.
- Trái phiếu phát hành.
Tài
sản
dài
hạn
- Tài sản cố định.
- Đầu tư tài chính dài hạn.
- Các khoản phải thu dài hạn.
- Bất động sản đầu tư.
- Tài sản dài hạn khác.
Nguồn
vốn
chủ
sở hữu
-Vốn góp
- Lợi nhuận chưa
phân phối.
- Vốn chủ sở hữu khác.
2.3. Mối quan hệ giữa tài sản và nguồn vốn – Phương trình kế toán
14

Xem chi tiết: Bài giảng nguyên lý kế toán